What the Ground Remembers
Stones, seals, scrolls and inscriptions dug out of the ancient Near East — each one set beside the biblical passage it touches, with a plain statement of what it shows and what it does not.
Finds from the Old Testament world
13th century BC
Pi-Ramesse — the Store-City of Raamses
The store-city “Raamses” that the enslaved Israelites are said to have built
Exodus 1:11
c. 925 BC
Shishak's Campaign Relief (Karnak)
Pharaoh Shishak's invasion of Judah in the reign of Rehoboam
1 Kings 14:25–26 · 2 Chronicles 12:1–9
c. 1208 BC
Merneptah Stele
The earliest known mention of the name “Israel” outside the Bible
Judges 1
c. 840 BC
Tel Dan Stele
King David — his dynasty, called the “House of David”
2 Samuel 7 · 2 Kings 8–9
c. 840 BC
Mesha Stele (Moabite Stone)
King Mesha of Moab, King Omri of Israel, and Moab's rebellion against Israel
2 Kings 3:4–5
c. 852 BC
Kurkh Monolith
King Ahab of Israel, named as a member of the coalition that fought Assyria
1 Kings 16–22
c. 825 BC
Black Obelisk of Shalmaneser III
King Jehu of Israel, shown bowing and paying tribute to Assyria
2 Kings 9–10
c. 840–760 BC
Deir Alla “Balaam” Inscription
Balaam son of Beor, the foreign seer of the book of Numbers
Numbers 22–24
c. 701 BC
Hezekiah's Tunnel & the Siloam Inscription
King Hezekiah's water works before Sennacherib's siege of Jerusalem
2 Kings 20:20 · 2 Chronicles 32:30
c. 700–681 BC
Lachish Reliefs
The Assyrian siege and capture of Lachish, Judah's second city, in 701 BC
2 Kings 18:13–14 · 2 Chronicles 32:9
c. 691 BC
Taylor Prism (Sennacherib's Annals)
The siege of Jerusalem under King Hezekiah in 701 BC
2 Kings 18–19 · Isaiah 36–37
c. 727–698 BC
Bulla of King Hezekiah
King Hezekiah of Judah
2 Kings 18–20
late 7th – early 6th century BC
Ketef Hinnom Silver Scrolls
The priestly blessing — the oldest known citation of words also found in the Bible
Numbers 6:24–26
early 7th century BC
Ekron Royal Dedicatory Inscription
The Philistine city of Ekron and its royal line
1 Samuel 5–6 · Zephaniah 2:4
c. 588 BC
Lachish Letters
The last days of the kingdom of Judah before Babylon destroyed it — Jeremiah's generation
Jeremiah 34:6–7 early 6th century BCBullae of Jeremiah's Adversaries
Two royal officials who demanded the prophet Jeremiah's death
Jeremiah 38:1–6
6th century BC
Babylonian Chronicle (597 BC)
Nebuchadnezzar's capture of Jerusalem and the exile of King Jehoiachin
2 Kings 24:8–17
c. 592 BC
Jehoiachin Ration Tablets
The exiled King Jehoiachin of Judah, kept at the Babylonian court
2 Kings 25:27–30 · Jeremiah 52:31–34
c. 550 BC
Nabonidus Cylinder (Belshazzar)
Belshazzar, the ruler at Babylon's fall in the book of Daniel
Daniel 5
539–538 BC
Cyrus Cylinder
Cyrus's policy of sending captive peoples and their gods home — the setting of the return from exile
Ezra 1:1–4 · Isaiah 44:28–45:13
c. 125 BC
Great Isaiah Scroll (Dead Sea Scrolls)
How faithfully the text of the Hebrew Bible was copied across a thousand years
Isaiah 1–66
inscription claimed 8th century BC (authenticity disputed)
The Ivory Pomegranate (a disputed find)
Possibly a fitting from Solomon's Temple — read as “holy to the priests of the House of Yahweh”
1 Kings 6–7 · 2 Chronicles 3–4 inscription claimed 9th century BC (widely judged a modern forgery)The Jehoash Tablet (a suspected forgery)
King Jehoash's fund to repair the “House of the LORD”
2 Kings 12:4–16
Ebla c. 2300 BC; Mari 18th century BC; Nuzi 15th century BC
The Patriarchal-Age Archives (Nuzi, Mari & Ebla)
The world and customs behind the Genesis patriarchs
Genesis 12–50
c. 1750 BC
Code of Hammurabi
The legal world that lies behind the laws of Moses
Exodus 21–23 · Deuteronomy
7th-century BC copy of a much older tradition
The Gilgamesh Flood Tablet
The flood of Noah
Genesis 6–9
14th century BC
The Amarna Letters
The turbulent Canaan of the late Bronze Age, just before Israel emerges
Joshua–Judges (the settlement era)
c. 20th–18th century BC
Egyptian Execration Texts
The earliest written mentions of cities later central to the biblical story
Genesis 14 · Joshua 10–11
built c. 717–706 BC
Sargon II's Palace at Khorsabad
Sargon king of Assyria, and his campaign against Ashdod
Isaiah 20:1
mid-7th century BC
Assyrian Prisms Naming Manasseh of Judah
King Manasseh of Judah, Assyria's vassal
2 Kings 21 · 2 Chronicles 33:11
c. 800 BC
Kuntillet Ajrud Inscriptions
Popular Israelite religion — and its blessings “by Yahweh and his Asherah”
2 Kings 23 · Deuteronomy 16:21
9th–8th century BC
Samaria: Ostraca & Ivories
The wealth and administration of the northern kingdom — Ahab's “house of ivory”
1 Kings 22:39 · Amos 3:15 · Amos 6:4 built late 10th century BC, enlarged in the 9th; destroyed 732 BCThe High Place at Tel Dan
The rival sanctuary Jeroboam set up at Dan
1 Kings 12:26–33 · Judges 18:30–31
in use 9th–8th century BC; Beersheba altar dismantled late 8th century BC
Judahite Shrines: Arad & Beersheba
Local Judahite worship — and the cult reforms of Hezekiah and Josiah
2 Kings 18:4 · 2 Kings 18:22 · 2 Kings 23:8
10th–9th century BC (the exact date is the whole debate)
The “Solomonic” City Gates (Hazor, Megiddo, Gezer)
Solomon's building program — and the fierce debate over the united monarchy
1 Kings 9:15
tentatively 10th century BC, over earlier terraces
The Stepped Stone Structure, City of David
David's Jerusalem — the “fortress of Zion”
2 Samuel 5:6–9 · 1 Chronicles 11:5
late 8th century BC
LMLK Royal Seal Impressions
King Hezekiah's preparations for the Assyrian onslaught of 701 BC
2 Chronicles 32:27–28 · 2 Kings 18–19
c. 3rd century BC – AD 68
The Dead Sea Scrolls & Qumran
The Jewish world into which Jesus and the earliest church were born
Isaiah 1–66 · Habakkuk 1–2 · Psalms
सुमारे ख्रि.पू. १९००–१५००
सराबीत एल-खादीम: हाथोरच्या खाणी आणि पहिली वर्णमाला
इजिप्शियन सेवेतील सेमिटिक मजूर, आणि इब्री लिपीमागील वर्णमालेचा जन्म
निर्गम 3:1
सुमारे ख्रि.पू. १०२०–९८०
खिरबेत कैयाफा: दावीदाच्या काळातील एक तटबंदीचे नगर
दावीदाच्या काळात केंद्रीकृत यहूदी राज्य अस्तित्वात होते की नाही यावरील वाद
1 शमुवेल 17:2
साम्राज्य सुमारे ख्रि.पू. १६५०–११८० (अभिलेखागार १९०६ पासून उत्खनित)
हट्टुसा आणि बायबलने नावे घेतलेले हित्ती
उत्पत्ती आणि 2 शमुवेल यांतील हित्ती — एकेकाळी फेटाळलेले, मग उकरून काढलेले
उत्पत्ति 23:10 · 2 शमुवेल 11:3Finds from the New Testament world
AD 26–36
Pilate Stone
Pontius Pilate, the Roman governor who sentenced Jesus
Matthew 27 · Luke 3:1 · John 18–19
1st century AD (before AD 70)
Temple Warning Inscription
The riot over Paul allegedly bringing a Gentile past the temple barrier
Acts 21:27–31 · Ephesians 2:14
1st century AD
Caiaphas Ossuary
Caiaphas, the high priest at the trial of Jesus
Matthew 26:57 · John 11:49–50 · John 18:13–14
1st century AD
Heel Bone of a Crucified Man (Yehohanan)
Roman crucifixion as the Gospels describe it — nails, not just ropes
John 20:25 · Luke 24:39
in use in the 1st century AD
Pool of Bethesda
The healing of the paralysed man at a pool “with five colonnades”
John 5:2–9
1st century BC – AD 70
Pool of Siloam (Second Temple)
The pool where Jesus sent the man born blind to wash
John 9:1–11
1st century AD (lower levels)
Capernaum: Synagogue & “Peter's House”
Jesus' home base during the Galilean ministry, and Simon Peter's household
Mark 1:21–34 · Matthew 4:13
1st century BC – 1st century AD
Sea of Galilee Boat
The working boats of the Gospel fishermen
Mark 4:35–41 · John 21:1–14
c. AD 52
Gallio Inscription at Delphi
Gallio, the Roman governor who dismissed the case against Paul in Corinth
Acts 18:12–17
mid-1st century AD (dating debated)
Erastus Inscription at Corinth
Erastus, the city official of Corinth whom Paul greets
Romans 16:23 · 2 Timothy 4:20
Roman period (the term is attested from the 1st century BC onward)
Politarch Inscription of Thessalonica
Luke's unusual word for the city rulers of Thessalonica
Acts 17:6–8
commonly dated c. AD 125–175
Papyrus P52 (Rylands Fragment of John)
The earliest surviving physical copy of any Gospel text — Jesus before Pilate
John 18:31–33 · John 18:37–38
1st century AD (the box itself; the inscription's second half is the dispute)
James Ossuary (a disputed find)
James the brother of Jesus, leader of the Jerusalem church — if the inscription is authentic
Mark 6:3 · Galatians 1:19 · Acts 15 c. AD 230 (3rd century)Megiddo Mosaic
Early Christian worship of Jesus as God, generations before the church was legal
John 20:28 · Titus 2:13
built c. 22–10 BC
Caesarea Maritima
The Roman capital of Judea — Pilate's seat, and a hub of the book of Acts
Acts 10 · Acts 23:23–35 · Acts 25:1–13
built c. 23 BC
Herodium — Herod's Fortress & Tomb
Herod the Great, the king of the nativity narrative
Matthew 2:1–19
built c. 40–30 BC; Jewish revolt ended here AD 73
Masada
Herodian building and the Jewish War against Rome
1st century AD (village); the priestly-course inscription is 3rd–4th century ADFirst-Century Nazareth
The hometown of Jesus
Matthew 2:23 · Luke 4:16 · John 1:46
rebuilt from the early 1st century AD
Sepphoris
The city on Nazareth's doorstep — context for Jesus the builder
Matthew 13:55 · Mark 6:3
1st century BC – AD 70
First-Century Synagogues (Gamla, Magdala & the Theodotos Stone)
The synagogue buildings the Gospels and Acts assume Jesus and Paul taught in
Mark 1:21 · Luke 4:16 · Acts 15:21
c. AD 25–50
The Bema (Judgment Seat) at Corinth
Where Paul was hauled before the proconsul Gallio
Acts 18:12–17
quarry and tombs of the 1st century BC–AD; the church begun in the 4th century
Golgotha & the Holy Sepulchre
The site of Jesus' crucifixion and burial
John 19:41–42 · Mark 15:22
1st century AD (tomb found 1980)
The Talpiot “Jesus Family Tomb” (a cautionary case)
A test of how NOT to read an archaeological find
1 Corinthians 15:4
इ.स. पहिले शतक
सर्जियस पौलस, कुप्रचा अधिपती (प्रोकॉन्सुल)
पौल कुप्रवर ज्या रोमी राज्यपालाला भेटतो त्याच्यासाठी लूकने वापरलेली अचूक पदवी
प्रेषितांची कृत्ये 13:7
इ.स. पहिले शतक (वादग्रस्त); १८७८ मध्ये संपादित
नाझरेथ शिलालेख (एक सावधगिरीचे उदाहरण)
आशादायक दिसणारा शोध बारकाईने अभ्यासल्यावर उलट दिशेकडे कसा निर्देश करू शकतो
मत्तय 28:12 Roman period (city at its height, 1st–2nd century AD)Ephesus — the Theatre and the Temple of Artemis
The city where Paul spent some three years, and the silversmiths' riot in the theatre over the Artemis trade
Acts 19:23–41 · 1 Corinthians 15:32 Classical–Roman AthensThe Areopagus at Athens (Mars Hill)
The council before which Paul preached, citing an altar “to an unknown god”
Acts 17:16–34 Roman colony from 42 BCPhilippi — Roman Colony on the Via Egnatia
Lydia, a “seller of purple” from Thyatira and Paul's first European convert, and Paul and Silas's imprisonment
Acts 16:11–40 Roman city; church over an earlier synagoguePisidian Antioch — a Synagogue Beneath a Church
The synagogue where Paul preached on two successive Sabbaths
Acts 13:14–52 identifying inscriptions of the 2nd century ADDerbe — a Lost City Found by Inscription
The turning-point of Paul's first journey and home of his companion Gaius
Acts 14:20–21 · Acts 20:4 Roman period (the letters written late 1st century AD)The Seven Churches of Revelation
The seven congregations addressed in John's Revelation
Revelation 1:11 · Revelation 2:1–3:22 c. AD 233; the town fell c. 256The Dura-Europos House Church
The material shape of Christian worship in the generations after the New Testament
Matthew 28:19 · Acts 2:42 from the late 2nd century ADThe Catacombs of Rome
The early Roman church's practice of burial and its hope of resurrection
1 Corinthians 15:42–44 · 1 Thessalonians 4:13–14 before AD 216The Abercius Inscription
The self-understanding and networks of the early church in Asia Minor
Ephesians 4:5 · John 6:35आज तुम्ही जेथे उभे राहू शकता अशी ठिकाणे
दाविदाचे नगर टेकडी, जेरुसलेम
जेरुसलेम — दाविदाचे नगर
जेरुसलेमचा सर्वात प्राचीन गाभा मंदिराच्या टेकडीच्या अगदी दक्षिणेला असलेल्या एका अरुंद टेकडीवर वसलेला आहे — दाविदाचे नगर. तेथील उत्खननांनी एक भव्य पायऱ्यायुक्त 'स्टेप्ड स्टोन स्ट्रक्चर' आणि त्याला लागून असलेली लोहयुगातील इमारत, वॉरनची शाफ्ट जलप्रणाली, आणि हिज्कीयाचा बोगदा उघड केला आहे. या बोगद्याच्या खोदकऱ्यांनी सिलोआम शिलालेख मागे ठेवला, ज्यात इ.स.पू. 701 च्या सुमारास दोन गट भूमिगत भेटले तो क्षण वर्णिला आहे. मातीच्या शिक्क्यांच्या ठशांचे समूह एक साक्षर राजकीय प्रशासन कार्यरत असल्याचे दाखवतात. बायबल जे तटबंदीयुक्त राजधानीचे वर्णन करते, ते हे — दगडांत उभे आहे.
2 Samuel 5:6-9 · 2 Kings 20:20
तेल मगिद्दो, इज्रेल खोरे
मगिद्दो (आर्मागिद्दोन)
तेल मगिद्दो इज्रेल खोऱ्यात प्रवेश करणाऱ्या खिंडीचे रक्षण करते, आणि त्याचा ढिगारा वीसहून अधिक एकावर एक रचलेल्या नगरांचा साठा दाखवतो. पुरातत्त्वज्ञांनी एक भव्य सहा-कक्षांचे प्रवेशद्वार, कधीकाळी 'शलमोनाच्या घोड्यांच्या पागा' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या खांबयुक्त इमारतींच्या रांगा, आणि खडकात कोरलेली खोल जलप्रणाली उघड केली आहे. बायबल मगिद्दोचा उल्लेख शलमोनाच्या बांधकाम प्रकल्पांत करते, राजा योशीयाचा तेथे झालेला मृत्यू नोंदवते, आणि शेवटच्या लढाईला — 'आर्मागिद्दोन,' म्हणजे मगिद्दोची टेकडी (हर) — त्याचेच नाव देते. हे नगर निःसंशय खरे आहे; वाद फक्त तारखांबद्दल आहे.
1 Kings 9:15 · 2 Kings 23:29-30 · Revelation 16:16 तेल हासोर, वरील गालीलहासोर
हासोर हे कनानचे महाकाय नगर होते — एक वरचे नगर आणि एक विशाल खालचे नगर, ज्याला बायबल 'त्या सर्व राज्यांचे मस्तक' म्हणते. उत्खननकर्त्यांना आढळले की त्याचे उत्तर-कांस्ययुगीन नगर इ.स.पू. तेराव्या शतकात एका भयंकर आगीत नष्ट झाले, ज्यात कनानी मूर्ती जाणूनबुजून फोडल्या व त्यांची डोकी उडवली गेली, आणि नंतर त्या अवशेषांवर एक इस्राएली सहा-कक्षांचे प्रवेशद्वार उभे राहिले. यहोशवाने हासोर जाळले असे म्हटले जाते; आग तेथे निश्चितच आहे. ती कोणी लावली, हा वेगळा प्रश्न आहे.
Joshua 11:10-13 · 1 Kings 9:15
तेल एस-सुलतान, आधुनिक यरीहोजवळ
यरीहो
तेल एस-सुलतान, प्राचीन यरीहो, हे पृथ्वीवरील सर्वात प्राचीन तटबंदीयुक्त नगरांपैकी एक आहे, ज्यात सुमारे इ.स.पू. 8000 चा दगडी बुरूज आहे. येथे एक कांस्ययुगीन नगरही होते, ज्याच्या मातीच्या विटांच्या भिंती कोसळल्या आणि ज्याचे अवशेष आगीतील विनाश दाखवतात — यहोशवा 6 शी उल्लेखनीयरीत्या सारखे. पण तारीख हाच खरा प्रश्न आहे. जॉन गारस्टँग यांनी हे पतन सुमारे इ.स.पू. 1400 च्या सुमारास ठेवले, जे एका विजयाशी जुळते; कॅथलीन केन्यन यांच्या काळजीपूर्वक पुनरुत्खननाने ते सुमारे इ.स.पू. 1550 कडे सरकवले आणि आढळले की इ.स.पू. 1400 पर्यंत हे स्थळ बरेचसे निर्जन होते; ब्रायंट वुड यांनी पुन्हा इ.स.पू. 1400 चा युक्तिवाद केला, जो बहुतांश विद्वान नाकारतात. मुख्यप्रवाहातील पुरातत्त्व केन्यन यांना अनुसरते — ज्यामुळे यहोशवाला जिंकण्यासाठी कोणतेही तटबंदीयुक्त यरीहो उभे राहत नाही.
Joshua 6
क्फार नाहूम, गालीलचा समुद्र
कफर्णहूम
कफर्णहूम, गालीलच्या समुद्राच्या उत्तर किनाऱ्यावर, हे येशूच्या सेवाकार्याचे मुख्यालय होते. त्याच्या अवशेषांत चौथ्या किंवा पाचव्या शतकातील चमकदार पांढऱ्या चुनखडीचे एक सभास्थान आहे, जे पहिल्या शतकातील एका सभास्थानाच्या काळ्या बेसाल्ट पायावर थेट बांधले गेले — बहुधा तेच जेथे त्याने शिकवले — आणि जवळच, एका साध्या पहिल्या शतकातील घरावर उभारलेले अष्टकोनी बायझंटाईन चर्च, जे ख्रिस्ती फार पूर्वीपासून पूजनीय मानत, ज्याच्या गिलाव्यावर प्रार्थना कोरलेल्या आहेत. हे गाव आणि त्याची आरंभीची ख्रिस्ती स्मृती ठोस इतिहास आहेत.
Matthew 4:13 · Mark 1:29-31 · Mark 2:1
इस्राएली किनारा, तेल अवीव आणि हैफा दरम्यान
कैसरीया मारितिमा
हेरोद महान याने कैसरीया मारितिमा शून्यातून एका चमकदार रोमन बंदरात उभारले — एक कृत्रिम बंदर, एक नाट्यगृह, एक घोड्यांच्या शर्यतीचे मैदान आणि एक लांब जलवाहिनी, अगदी जोसेफस वर्णन करतो तशी. 1961 मध्ये, नाट्यगृहाच्या उत्खननकर्त्यांना 'पंतय पिलात, यहूदीयाचा अधिपती' याने समर्पित केलेला एक पुनर्वापर केलेला चुनखडीचा दगड सापडला: पिलाताचे नाव देणारा जगातील एकमेव शिलालेख. पौलाला येथेच बंदिवान करून त्याच्यावर खटला चालवला गेला, आणि येथेच कर्नेल्य हा पहिला परराष्ट्रीय धर्मांतरित झाला.
Luke 3:1 · Acts 10 · Acts 23-26 गालीलच्या समुद्राच्या ईशान्येस (एत-तेल / एल-अराज)बेथसैदा
बेथसैदा हे पेत्र, अंद्रिया आणि फिलिप्प यांचे मूळ गाव होते — पण ते नेमके कोठे आहे याबद्दल कोणालाच खात्री नाही. दोन ढिगारे यासाठी स्पर्धा करतात. एत-तेल, जेथे अनेक दशके उत्खनन झाले, तेथे एक लोहयुगीन प्रवेशद्वार आणि रोमन अवशेष आहेत, तरी ते सध्याच्या किनाऱ्यापासून एक मैलाहून अधिक अंतरावर आहे. एल-अराज, अगदी पाण्याच्या काठावर, तेथे एक रोमन-कालीन मासेमारी गाव आणि एक बायझंटाईन चर्च आढळले आहे, आणि त्याचे समर्थक असा युक्तिवाद करतात की ते शुभवर्तमानांशी अधिक जुळते. दोन्ही ठिकाणी खरेखुरे प्राचीन अवशेष आहेत; ओळख हा एक जिवंत विद्वत्तापूर्ण वाद आहे.
John 1:44 · Mark 8:22-26
नासरेथ, खालील गालील
नासरेथ
संशयवाद्यांनी कधीकधी असा दावा केला आहे की येशूच्या काळात नासरेथ अस्तित्वातच नव्हते. जमीन मात्र वेगळे सांगते. गावाखाली व आसपास, पुरातत्त्वज्ञांना पहिल्या शतकातील एका लहान शेतकरी गावाचे अवशेष सापडले आहेत — खडकात कोरलेली घरे, साठवणीचे खड्डे, थडगी, आणि शेतीच्या पायऱ्या, जे आज नासरेथ व्हिलेज फार्म येथे पुनर्रचित आहेत — त्यासोबत घोषणेचे चर्च, जे लवकर पूजनीय मानलेल्या निवासस्थानांवर उभारले गेले. हे एक साधे ठिकाण होते, सहज दुर्लक्षिले जाणारे ('नासरेथातून काही चांगले निघू शकते काय?'), पण ते निश्चितच तेथे होते.
Luke 2:39-40 · Matthew 2:23 · John 1:46
वरील गालील, उत्तर इस्राएल (यार्देनेचा उगम)
तेल दान
तेल दान हे प्राचीन इस्राएलच्या अगदी उत्तरेला, यार्देन नदीला जल पुरवणाऱ्या एका झऱ्याजवळ वसलेले आहे. बायबल त्याची आठवण दानाच्या वंशाने बळकावून पुन्हा नाव दिलेले नगर अशी ठेवते, आणि नंतर राजा यराबामाने जेथे जेरुसलेमला प्रतिस्पर्धी असे एक सोन्याचे वासरू उभे केले ते स्थळ म्हणूनही. उत्खननकर्त्यांना नेमके त्याच प्रकारचे स्थळ सापडले आहे जे ते ग्रंथ वर्णितात: शिंगे असलेली वेदी व पूजासाहित्य असलेला एक मोठा लोहयुगीन पूजामंच, बहुधा राज्यकर्त्यासाठी छत्रयुक्त आसन असलेले एक भव्य नगरद्वार, आणि त्याहून प्राचीन मध्य-कांस्ययुगीन मातीच्या विटांचे कमानी प्रवेशद्वार. पण दान सर्वात प्रसिद्ध आहे ते 1993 मध्ये बाहेरील द्वाराजवळ सापडलेल्या एका तुटलेल्या बेसाल्ट फळीमुळे — तेल दान शिला — बहुधा दमास्कसच्या हजाएलचा एक अरामी विजयशिलालेख, ज्यात 'BYTDWD' हा शब्दप्रयोग आहे, जो बहुतांश विद्वान 'दाविदाचे घराणे' असा वाचतात. दाविदाच्या राजवंशाचा हा आजवरचा सर्वात प्राचीन बायबलबाह्य उल्लेख आहे.
Judges 18:29 · 1 Kings 12:28-30
शेफेला (यहूदी सखल प्रदेश), दक्षिण इस्राएल
लाखीश (तेल लाखीश)
लाखीश हे जेरुसलेमनंतर यहूदा राज्याचे दुसरे सर्वात महत्त्वाचे नगर होते, जे किनारी मैदानाकडून येणाऱ्या सखल मार्गांचे रक्षण करत असे. इ.स.पू. 701 मध्ये अश्शूरचा राजा सन्हेरीब याने त्याला वेढा घालून नष्ट केले — आणि ही संपूर्ण बायबलीय पुरातत्त्वातील सर्वात सविस्तर दस्तावेजीकृत घटनांपैकी एक आहे. स्थळावरच पुरातत्त्वज्ञांना नगरभिंतीला लागून रचलेला अश्शूरी वेढा-उतार (जगातील ज्ञात असलेला सर्वात प्राचीन वेढा-उतार), त्याला जुळणारा प्रति-उतार, एक जळलेला विनाशाचा थर, आणि शेकडो बाणांच्या टोकांसह मानवी अवशेष सापडले. सन्हेरीबला या विजयाचा इतका अभिमान होता की त्याने नीनवे येथील आपल्या महालातील एक खोली हल्ल्याचे सविस्तर चित्रण करणाऱ्या कोरीव शिल्पफलकांनी सजवली; ते लाखीश शिल्पफलक आता ब्रिटिश म्युझियममध्ये आहेत. दशके नंतर, बाबेलच्या यहूदावरील अंतिम विजयाच्या पूर्वसंध्येला, लाखीश येथील एका यहूदी अधिकाऱ्याने 'लाखीश पत्रे' मागे ठेवली — इब्री मृत्तिकाखंड (ऑस्ट्राका) ज्यात जवळच्या नगरांच्या अग्नि-संकेतांवर लक्ष ठेवण्याचा उल्लेख आहे.
2 Kings 18:13-17 · Jeremiah 34:7
एला खोरे, यहूदी शेफेला, बेत शेमेशजवळ
खिर्बेत केइयाफा
खिर्बेत केइयाफा हे एला खोऱ्याकडे पाहणारे एक लहान, मजबूत तटबंदीयुक्त टेकडीवरील नगर आहे — बायबल जे खोरे दावीद व गल्याथ यांच्या कथेचे स्थळ म्हणून नावाजते तेच. 2007 पासून उत्खनन झालेल्या या स्थळात अनेक टन वजनाच्या दगडांची एक भव्य केसमेट नगरभिंत, दोन प्रवेशद्वारे, एक खांबयुक्त कोठार, शेकडो साठवण-कुंभांच्या मुठी, प्रतिकृती-देवळे असलेल्या पूजाखोल्या, आणि केइयाफा ऑस्ट्राकनसह आरंभीचे वर्णाक्षरी शिलालेख आहेत. रेडिओकार्बन तारखा त्याची अल्पकालीन वस्ती सुमारे इ.स.पू. अकराव्या शतकाच्या अखेरीस ते दहाव्या शतकाच्या आरंभीस ठेवतात — जो पारंपरिकरीत्या राजा दाविदाला नेमला जाणारा काळ आहे — आणि नंतर ते ओसाड झाले. येथून प्रामाणिक चित्र दुभंगते. मुख्य उत्खननकर्ते योसेफ गार्फिंकेल यांचा युक्तिवाद आहे की हे स्थळ एक नियोजित यहूदी सीमा-किल्ला आहे (ते हे बायबलमधील शारायीम, 'दोन द्वारे' असल्याचाही प्रस्ताव मांडतात), आणि ते डुकराची हाडे व कोरीव मूर्तींचा अभाव यांकडे बोट दाखवतात. इतर मात्र त्याच शोधांचा अगदी वेगळा अर्थ लावतात.
1 Samuel 17:1-2 · 1 Samuel 17:52
मध्यवर्ती डोंगराळ प्रदेश, वेस्ट बँक (बायबलमधील एफ्राईम)
शिलो (खिर्बेत सैलून)
शिलो हे बेथेलच्या उत्तरेकडील डोंगराळ प्रदेशात एका खालच्या ढिगाऱ्यावर वसलेले आहे, आणि ते निश्चितपणे खिर्बेत सैलून म्हणून ओळखले गेले आहे. 1920 च्या दशकापासूनच्या उत्खननांनी — त्यातील सर्वात प्रभावी म्हणजे 1980 च्या दशकातील इस्राएल फिन्केलस्टाइन यांचे काम — एक भरीव लोहयुग-प्रथम वस्ती (साधारण इ.स.पू. बारावे–अकरावे शतक) उघड केली, ज्यात खांबयुक्त सार्वजनिक इमारती, कॉलर-कडा असलेले साठवण-कुंभ, आणि संघटित पूजाक्रियेकडे निर्देश करणारे प्राण्यांच्या हाडांचे साठे आहेत. यामुळे शिलो हे सर्वोत्तम प्रमाणित आरंभीच्या इस्राएली पूजाकेंद्रांपैकी एक ठरते, जे राजसत्तेपूर्वी निवासमंडप जेथे उभा होता त्या स्थळाच्या बायबलच्या स्मृतीशी जुळते. हे स्थळ सुमारे इ.स.पू. 1050 च्या सुमारास हिंसकपणे नष्ट झालेले किंवा ओसाड झालेले दिसते, ही तारीख अनेक जण 1 शमुवेलमधील पलिष्टी युद्धांशी जोडतात. शतके नंतरही यिर्मयाने जेरुसलेमला इशारा म्हणून शिलोच्या विध्वंसाचे स्मरण दिले.
Joshua 18:1 · 1 Samuel 1:3 · Jeremiah 7:12
उत्तर नेगेव, दक्षिण इस्राएल
बैर-शेबा (तेल बैर-शेबा)
तेल बैर-शेबा हे नेगेवच्या उत्तर काठावरील एक लहान, काटेकोरपणे नियोजित लोहयुग-द्वितीय नगर आहे, एक युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ. उत्खननांनी एक तटबंदीयुक्त अंडाकृती वस्ती उघड केली, ज्यात एक वर्तुळाकार रस्ता, एक चार-कक्षांचे प्रवेशद्वार, कोठारे, एक खोल विहीर, आणि खडकात कोरलेली एक विस्तृत जलप्रणाली आहे — यहूदी नगररचनेचे एक आदर्श उदाहरण. त्याचा सर्वात प्रसिद्ध शोध म्हणजे घडवलेल्या तासीव दगडांची बनलेली एक मोठी चार-शिंगी वेदी: हे दगड नंतरच्या एका कोठाराच्या भिंतीत बांधकाम-साहित्य म्हणून पुनर्वापर केलेले सापडले, ज्यावरून वेदी जाणूनबुजून मोडून टाकल्याचे दिसते, आणि तिची स्थळावर व इस्राएल म्युझियममध्ये पुनर्रचना केली आहे. बायबलमधील बैर-शेबा हे अब्राहाम व इसहाक या कुलपुरुषांशी जोडलेले आहे आणि 'दानापासून बैर-शेबापर्यंत' या भूमीच्या पारंपरिक दक्षिण सीमेला खूण करत असे. पुनर्वापर केलेले वेदी-दगड नंतर दडपल्या गेलेल्या एका स्थानिक यज्ञपूजेच्या चित्राशी जुळतात.
Genesis 21:31 · Genesis 26:23-25 · Amos 5:5
उत्तर वेस्ट बँक (बायबलमधील इस्राएल राज्य)
शोमरोन (सेबास्तिया)
शोमरोन ही उत्तर इस्राएल राज्याची राजधानी होती, जी राजा ओम्रीने एका मोक्याच्या टेकडीवर स्थापन केली आणि जी नंतर हेरोदाच्या सेबास्ते या रोमन नगराचे स्थळ बनली. आक्रोपोलिसवर उत्खननकर्त्यांना पायाखडकावर उभारलेला व केसमेट भिंतीने वेढलेला तासीव दगडांचा एक मोठा राजमहाल-संकुल सापडले — जे ओम्री व त्याचा मुलगा अहाब यांना दिले जाते आणि प्रदेशातील सर्वोत्तम लोहयुगीन दगडकामांपैकी आहे. या अवशेषांतून शोमरोन हस्तिदंत — फिनीशियन शैलीचे शेकडो सुबकपणे कोरलेले हस्तिदंती जडावकाम — आणि शोमरोन ऑस्ट्राका — द्राक्षारस व तेलाच्या पुरवठ्यांची नोंद असलेले लिखित मृत्तिकाखंड — सापडले. हे हस्तिदंत अनेकदा बायबल अहाबाला देत असलेल्या 'हस्तिदंती घरा'शी जोडले जातात. एकत्रितपणे ते एक संपन्न, प्रशासकीयदृष्ट्या संघटित ओम्री दरबार नेमका जेथे शास्त्रलेख ठेवतात तेथेच प्रमाणित करतात.
1 Kings 16:24 · 1 Kings 22:39 · Amos 6:4
यहूदी पायथ्याचा प्रदेश (शेफेला), मध्य इस्राएल
गेजेर (तेल गेजेर)
तेल गेजेर हे किनारी मैदान व डोंगराळ प्रदेश यांच्यामधील एका मोक्याच्या खिंडीचे रक्षण करते, आणि तो प्रदेशातील सर्वात सखोल उत्खनन झालेल्या ढिगाऱ्यांपैकी एक आहे. त्याचे लोहयुगीन भव्य सहा-कक्षांचे प्रवेशद्वार व केसमेट भिंत मगिद्दो व हासोर येथील तत्सम प्रवेशद्वारांशी बरीच जुळतात, आणि 1 राजे 9:15 या तिन्ही नगरांची यादी शलमोनाने तटबंदी केलेली नगरे म्हणून देते. या स्थळाने दहाव्या शतकातील गेजेर पंचांगही दिले, जे सर्वात प्राचीन ज्ञात इब्री शिलालेखांपैकी एक आहे, आणि 'गेजेरची सीमा' असे कोरलेल्या सीमा-दगडांचा एक संच, जे प्राचीन नगराचे नाव भौतिकरीत्या निश्चित करतात. प्रवेशद्वार जे निकालात काढत नाही ती म्हणजे त्याची नेमकी तारीख: यिगाएल यादिन यांनी ते शलमोनकालीन दहाव्या शतकाचे काम मानले, तर इस्राएल फिन्केलस्टाइन यांची 'निम्न कालगणना' ते नवव्या शतकातील ओम्री राज्याला पुन्हा नेमते. अलीकडील रेडिओकार्बन कामाचा उपयोग पूर्वीच्या तारखेसाठी युक्तिवाद करण्यास झाला आहे, पण वाद खरा व अनिराकृत आहे. दगड खरे व महत्त्वाचे आहेत; ते ज्या राजमुकुटाचे आहेत तो अजूनही वादग्रस्त आहे.
Joshua 10:33 · 1 Kings 9:15-17 · Judges 1:29
नेगेव वाळवंट, दक्षिण इस्राएल
अराद (तेल अराद)
तेल अरादचे दोन भाग आहेत: एक मोठे आरंभ-कांस्ययुगीन खालचे नगर आणि त्याच्यावरील टेकडीवर लोहयुगीन यहूदी किल्ल्यांची मालिका. सर्वात लक्षणीय शोध म्हणजे किल्ल्याच्या आत बांधलेले एक लहान मंदिर, ज्यात एक अंगण, एक यज्ञवेदी, आणि पायऱ्यांनी गाठले जाणारे एक आतील 'परमपवित्र स्थान' अशी रचना आहे, जेथे दोन धूपवेद्या व उभे दगड (मस्सेबोत) सापडले. हे आजवर उत्खनन झालेले याप्रकारचे एकमेव इस्राएली पवित्रस्थान आहे, आणि त्याची रचना बायबलमधील निवासमंडपाशी ढोबळपणे साम्य दाखवते. या किल्ल्याने अराद ऑस्ट्राकाही दिले, आरंभीच्या इब्री लिपीतील सुमारे शंभर शाईने लिहिलेले मृत्तिकाखंड, ज्यात लष्करी व पुरवठ्याच्या आज्ञा नोंदल्या आहेत आणि त्यांपैकी अनेक 'यहोवाचे घर' असे नाव घेतात. मंदिर व ऑस्ट्राका एकत्रितपणे जेरुसलेमबाहेरील यहोवाभक्ती व एका कार्यरत यहूदी सैन्यचौकीचा दुर्मीळ भौतिक पुरावा देतात. बायबलमधील अराद प्रामुख्याने अरण्यातील कथांमध्ये एक कनानी शत्रू म्हणून येते; उत्खननात सापडलेला इस्राएली किल्ला नंतरच्या, उत्तमरीत्या प्रमाणित काळाचा आहे.
Numbers 21:1 · Numbers 33:40 · Joshua 12:14
यार्देन खोरे / इज्रेल खोऱ्याचा संगम, उत्तर इस्राएल
बेथ-शान (बेत शआन)
बेथ-शान हा सुमारे सहा हजार वर्षांची वस्ती असलेला एक उंच बहु-कालखंडीय ढिगारा आहे, जो इज्रेल व यार्देन खोरी जेथे भेटतात तेथे वसलेला आहे. इजिप्तच्या नवसाम्राज्याच्या काळात त्याने एक साम्राज्यशाही प्रशासकीय केंद्र म्हणून काम केले, आणि उत्खननकर्त्यांना एका राज्यपालाचे निवासस्थान व इजिप्तची तेथील उपस्थिती दस्तावेजित करणारे इजिप्शियन शिलालेख व शिल्पफलक असलेली मंदिरे सापडली. बायबलमध्ये, जवळच्या गिलबोवा डोंगरावर शौलाच्या पराभवानंतर पलिष्ट्यांनी त्याचे शरीर बेथ-शानच्या भिंतीला टांगले (1 शमुवेल 31), हा या स्थळाशी जोडल्या जाणाऱ्या सर्वात स्मरणीय संदर्भांपैकी एक. ढिगाऱ्याच्या पायथ्याशी एक भव्य रोमन व बायझंटाईन नगर, सिथोपोलिस, आहे, ज्यात स्तंभयुक्त मुख्य रस्ता, नाट्यगृह, आणि देशातील सर्वोत्तम जतन झालेल्या स्नानगृहांपैकी काही आहेत. इजिप्शियन राज्यपाल-संकुल व ग्रीको-रोमन नगर ठामपणे उत्खनन व तारीखनिश्चित झाले आहेत. शौलाचे शरीर भिंतीवर होते ही विशिष्ट घटना मात्र पुरातत्त्व पुष्टीही करू शकत नाही किंवा नाकारूही शकत नाही अशी कथा आहे.
1 Samuel 31:10-12 · Joshua 17:11 · Judges 1:27
यहूदी वाळवंट, मृत समुद्राचा वायव्य किनारा (वेस्ट बँक)
कुमरान
कुमरान ही मृत समुद्रावरील एका मार्ल पठारावरील उद्ध्वस्त वस्ती आहे, जिचे उत्खनन रोलंड द व्हॉ यांनी 1950 च्या दशकभर केले. तिच्या इमारती, जलवाहिन्या, विधीस्नानगृहे, स्मशान, आणि द व्हॉ यांनी 'लेखनगृह' म्हटलेली एक खोली त्या जवळच्या अकरा गुहांशेजारी आहेत जेथे 1946 व 1956 दरम्यान सुमारे 900 हस्तलिखिते — मृत समुद्रातील गुंडाळ्या — सापडली. त्या गुंडाळ्या हा या स्थळाचा जग बदलणारा वारसा आहे: त्यांत यशयाची जवळजवळ पूर्ण प्रत आहे, जी तोवर ज्ञात असलेल्या कोणत्याही इब्री बायबल हस्तलिखितापेक्षा सुमारे हजार वर्षे प्राचीन आहे. वस्ती स्वतः ठामपणे दस्तावेजित आहे; तेथे लोक काय करत होते हे निश्चित नाही. द व्हॉ यांनी तिला गुंडाळ्या नकलणाऱ्या एसीन पंथाचा मठसमुदाय मानले, पण इतर पुरातत्त्वज्ञांनी त्याच भिंतींचा अगदी वेगळा अर्थ लावला आहे.
Isaiah 40:3 · Habakkuk 2:4 · Psalm 119
यहूदी वाळवंट, मृत समुद्राचा पश्चिम किनारा, इस्राएल
मसादा
मसादा हा मृत समुद्रावर उंच उभा असलेला एक एकाकी वाळवंटी पठारडोंगर आहे, जेथे हेरोद महान याने येशूच्या जन्मापूर्वीच्या दशकांत एक तटबंदीयुक्त आश्रयस्थान बांधले — उत्तरेकडील कड्यावरील एका नाट्यमय तीन-स्तरीय 'लटकत्या' महालासह, कोठारे, पाण्याच्या टाक्या, आणि एक स्नानगृह. इ.स. 70 मध्ये जेरुसलेमच्या पतनानंतर, यहुदी बंडखोरांनी (सिकारी) शिखर धरून ठेवले, जोवर रोमनांनी सुमारे इ.स. 73/74 मध्ये त्याला वेढा घातला आणि पश्चिम उतारावर एक प्रचंड हल्ला-उतार बांधला. यिगाएल यादिन यांच्या 1963–65 मधील उत्खननांनी हेरोदाचे महाल, बंडखोरांची वस्ती, आणि रोमन वेढा-रचना उघड केल्या, ज्या कोरड्या हवेत दुर्मीळ स्पष्टतेने टिकून आहेत. जोसेफसच्या मते, बचावकर्त्यांनी पकडले जाण्याऐवजी सामूहिक आत्महत्या निवडली — एक हृदयस्पर्शी कथा जिला पुरातत्त्व फक्त अंशतःच स्पर्श करू शकते. दगड एक महाल व एक वेढा प्रमाणित करतात; ती अंतिम रात्र मुख्यतः एकाच प्राचीन लेखकाकडून ज्ञात आहे.
यहूदी वाळवंट, जेरुसलेमच्या सुमारे 12 किमी दक्षिणेस (वेस्ट बँक)
हेरोदियम (हेरोदियोन)
हेरोदियम ही एक शंकूच्या आकाराची, अंशतः कृत्रिम टेकडी आहे, जिच्या माथ्यावर हेरोद महान याने साधारण इ.स.पू. 23 ते 15 दरम्यान स्वतःसाठी बांधलेला एक तटबंदीयुक्त महाल आहे. उत्खननांनी बुरूज असलेला एक वर्तुळाकार वरचा किल्ला, एक मोठे तळे व बागा असलेला एक ऐषारामी खालचा महाल, स्नानगृहे, आणि एक लहान नाट्यगृह उघड केले आहे — एक खासगी राजसंकुल जे हेरोदाने आपले दफनस्थानही म्हणून निवडले असे जोसेफस सांगतो. 2007 मध्ये, दशके शोधल्यानंतर, पुरातत्त्वज्ञ एहूद नेट्झर यांनी घोषित केले की त्यांना ईशान्य उतारावर एक स्मारकसमाधी व कोरीव शवपेट्यांचे तुकडे सापडले आहेत, जे त्यांनी हेरोदाची कबर म्हणून ओळखले. महाल-किल्ला स्वतः सखोल दस्तावेजित आहे; कबरीची ओळख अधिक वादग्रस्त आहे. शुभवर्तमाने जेव्हा सुरू होतात तेव्हा यहूदीयावर राज्य करणाऱ्या हेरोदाच्या सर्वात जिवंत भौतिक खुणांपैकी हे एक आहे.
Matthew 2:1 · Luke 1:5
पश्चिम किनारा, गालीलचा समुद्र, इस्राएल
मग्दला (मिगदाल)
गालीलच्या समुद्राच्या पश्चिम किनाऱ्यावर पहिल्या शतकातील एका यहुदी नगराचे उत्खननात सापडलेले अवशेष आहेत — शुभवर्तमानांत मग्दला, इब्रीत मिगदाल, आणि ग्रीक व रोमन लेखकांत तारिखेआ. 2009 मध्ये एका अतिथिगृहासाठी जमीन साफ करताना, पुरातत्त्वज्ञांना दुसऱ्या-मंदिर-काळातील एक लहान सभास्थान सापडले, गालीलमध्ये आजवर सापडलेल्या मूठभर पहिल्या शतकातील सभास्थानांपैकी एक. त्याच्या मध्यभागी एक कोरीव बेसाल्ट खंड होता, 'मग्दला दगड,' ज्यावर सात-शाखीय दीपवृक्षाचे (मेनोरा) सर्वात प्राचीन ज्ञात कोरीवकामांपैकी एक आहे आणि तो घडवला गेला तेव्हा उभे असलेल्या जेरुसलेम मंदिरावर बेतलेले दिसणारे चित्रण आहे. एक बाजारपेठ, विधीस्नानगृहे, आणि एक फरसबंद रस्ताही उघड झाला आहे, आणि 2021 मध्ये त्याच काळातील दुसरे सभास्थान नोंदवले गेले. हे येशूच्या जगातील एक खरेखुरे नगर आहे, शतकांच्या भूस्खलनाच्या ढिगाऱ्याखाली जतन झालेले.
Matthew 15:39 · Luke 8:2 · Mark 16:9
हर्मोन डोंगराच्या पायथ्याशी, गोलान / वरील गालील
कैसरीया फिलिप्पी (बानियास)
हर्मोन डोंगराच्या पायथ्याशी, जेथे यार्देन नदीचा एक मुख्य झरा एका कड्यातून फुटतो, तेथे शुभवर्तमाने कैसरीया फिलिप्पी म्हणतात त्या नगराचे अवशेष आहेत — जे आधी ग्रीक देव पान याच्या पवित्रस्थानामुळे पानेआस किंवा बानियास म्हणून ओळखले जात असे. झऱ्याशेजारील एका मोठ्या खडककपारीत कोनाडे कोरलेले आहेत जे कधीकाळी पुतळे धरत; तीन कोनाड्यांवर पान व त्याच्या साथीदारांची नावे देणारे ग्रीक शिलालेख आहेत. 1967 पासूनच्या उत्खननांनी पानाचे गुहा-देऊळ आणि एका हेरोद-कालीन महालाचे व रोमन नगराचे अवशेष उघड केले आहेत, जे हेरोद फिलिप्पाने पुनर्बांधणी करून पुन्हा नाव दिलेले एक भरभराटीचे मूर्तिपूजक पूजाकेंद्र असल्याची पुष्टी करतात. पेत्राच्या 'तू ख्रिस्त आहेस' या कबुलीजबाबाचे आणि येशूच्या 'या खडकावर मी माझी मंडळी उभारीन' या उत्तराचे हे स्थळ होते. नगर, झरा, आणि पानाचे देऊळ हे सर्व दगडात ठामपणे प्रमाणित आहेत.
Matthew 16:13-18 · Mark 8:27-29
बेथलेहेम, वेस्ट बँक
बेथलेहेम — जन्माचे चर्च (चर्च ऑफ द नेटिव्हिटी)
बेथलेहेमच्या हृदयस्थानी संपूर्ण ख्रिस्ती धर्मात कोठेही सतत वापरात असलेल्या सर्वात प्राचीन चर्चांपैकी एक उभे आहे, जे येशूचा जन्म झाल्याचे स्थळ म्हणून फार पूर्वीपासून पूजनीय मानल्या जाणाऱ्या एका चुनखडीच्या गुहेवर बांधलेले आहे. सम्राट कॉन्स्टंटाइनने त्याची आई हेलेना हिच्या भेटीनंतर, साधारण इ.स. 326–339 मध्ये येथे पहिली बॅसिलिका उभारली; ती रचना नष्ट झाल्यावर, जस्टिनियनने सहाव्या शतकात तिची पुनर्बांधणी केली, आणि तिचा झिजलेला दगडी गाभा आजही टिकून आहे. इतिहास जे प्रत्यक्ष मागोवा घेऊ शकतो ते म्हणजे ही पूजा: तिसऱ्या शतकाच्या मध्यावरच, ओरिजेनने लिहिले की लोकांना येशूचा जन्म झालेली 'ती गुहा' दाखवली जात असे, आणि हे स्थळ इतके महत्त्वाचे होते की हेड्रियनने सुमारे इ.स. 135 मध्ये त्यावर एक मूर्तिपूजक देऊळ उभारल्याचे सांगितले जाते. ती स्मृतीची अखंड साखळी खरी व दस्तावेजित आहे. जन्मस्थान स्वतः मात्र अनेक शतकांतून जपलेली एक परंपरा आहे, पुरातत्त्व पुष्टी करू शकेल अशी वस्तुस्थिती नव्हे.
Micah 5:2 · Matthew 2:1-11 · Luke 2:1-20
खालील गालील, इस्राएल (नासरेथजवळ)
सेफोरिस (झिप्पोरी)
सेफोरिस — इब्रीत झिप्पोरी — हे नासरेथपासून सुमारे सहा किलोमीटरवरील एक प्रमुख गालीली नगर होते, इतके जवळ की पहिल्या शतकातील एक मजूर तेथे जाऊन एका दिवसात परत येऊ शकत असे. हेरोद अंतिपाने पहिल्या शतकाच्या आरंभी 'गालीलचे भूषण' म्हणून त्याची पुनर्बांधणी केली, आणि ते इस्राएलमधील सर्वात सखोल उत्खनन झालेल्या स्थळांपैकी एक बनले, ज्यातून रस्ते, एक नाट्यगृह, आणि साठहून अधिक समृद्ध तपशीलवार रोमन-कालीन मोझॅक सापडले. त्यांपैकी एक म्हणजे 'गालीलची मोनालिसा' असे टोपणनाव मिळालेल्या एका स्त्रीचे नाजूक चित्र. येशू व योसेफ हे तेकतोन — कारागीर किंवा बांधकाम करणारे — म्हणून स्मरले जात असल्याने, लेखक अनेकदा नमूद करतात की त्यांना या भरभराटीच्या जवळच्या नगरात काम मिळाले असेल. हे भूगोल व व्यापारावरून केलेले एक रास्त अनुमान आहे, कोणताही ग्रंथ किंवा कलाकृती नोंदवते असे काही नव्हे.
Matthew 13:55 · Mark 6:3
नाब्लस / बायबलमधील शखेम, वेस्ट बँक
याकोबाची विहीर (बीर याकूब)
गरिज्जीम डोंगराच्या पायथ्याशी, तेल बलाटा — बायबलमधील शखेम म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ढिगाऱ्यापासून — थोड्याच अंतरावर, माती व खडकातून सुमारे चाळीस मीटर खोल कोरलेली एक खरोखर प्राचीन, खोल विहीर आहे. ती परिदृश्याचा एक खराखुरा घटक आहे, आणि तिचा वापर पुरातन काळापर्यंत खोलवर पोहोचतो. योहान 4 मधील ती विहीर, जेथे येशूने एका शोमरोनी स्त्रीकडे पाणी मागितले, म्हणून ख्रिस्ती किमान चौथ्या शतकापासून तिची पूजा करत आहेत: जेरोमने इ.स. 384 पर्यंत येथील एका क्रॉस-आकाराच्या चर्चचा उल्लेख केला, ज्याची नंतर जस्टिनियनच्या काळात पुनर्बांधणी झाली, पुन्हा 1175 मध्ये क्रुसेडरांकडून, आणि शेवटी आज तिचा आश्रय घेणारे ग्रीक ऑर्थोडॉक्स चर्च म्हणून. विहिरीच्या प्राचीनतेबद्दल शंका नाही. तिचा कुलपुरुष याकोबाशी व त्या विशिष्ट शुभवर्तमानातील भेटीशी असलेला दुवा मात्र त्या घटनांशी तिला जोडणाऱ्या कोणत्याही शिलालेखावर किंवा ग्रंथावर नव्हे, तर दीर्घ परंपरेवर आधारित आहे.
John 4:5-6 · John 4:12 · Genesis 33:18-19
धी कार प्रांत, दक्षिण इराक
ऊर (तेल एल-मुकय्यर)
ऊर हे प्राचीन सुमेरमधील एक महान नगर होते — खालच्या फरात नदीकाठी वसलेली तटबंदीयुक्त महानगरी, जिचे अवशेष अजूनही मैदानातून वर उठलेल्या ऊरच्या मातीच्या-विटांच्या झिग्गुरातच्या रूपात उभे आहेत; ती इ.स.पू. सुमारे 2100 मध्ये राजा ऊर-नम्मूने बांधली. लिओनार्ड वूलीच्या 1920 व 1930 च्या दशकांतील उत्खननांनी मंदिरे, घरे, आणि सोने, वीणा व सामूहिक दफनाचे पुरावे असलेले ते थक्क करणारे राजकीय दफनभूमी उघड केली. ऊर हे एक खरेखुरे, समृद्ध, अत्यंत सुसंघटित नगर होते यात कोणताही वाद नाही. बायबल ऊरचा उल्लेख अब्राहामाच्या कुटुंबाने कनानच्या वाटेवर सोडलेले घर असा करते, आणि त्याला 'खास्द्यांचे ऊर' असे संबोधते. हे एक खरेखुरे स्थळ आहे, दगड व मातीत भरभरून दस्तावेजीकृत — पण हेच दक्षिणेकडील ऊर अब्राहामाचे जन्मस्थान होते का, हा एक वेगळा व अधिक वादग्रस्त प्रश्न आहे.
Genesis 11:28 · Genesis 11:31 · Genesis 15:7 · Nehemiah 9:7
शानलुर्फा प्रांत, आग्नेय तुर्की
हारान
हारान हे वरील मेसोपोटेमियातील काफिल्यांच्या मार्गांवरील एक प्राचीन नगर आहे, जे हजारो वर्षे वसलेले होते आणि चंद्रदेव सिन याच्या भव्य मंदिरामुळे संपूर्ण प्राचीन काळात प्रसिद्ध होते. अश्शूरी नोंदी, नंतरचा रोमन इतिहास, आणि आजही उभे असलेले अवशेष — जगातील सर्वात प्राचीन विद्यापीठ-मशीद संकुलांपैकी एकाचे अवशेष व प्रदेशाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण शंक्वाकार मातीच्या-विटांच्या 'मधमाशीच्या पोळ्यासारख्या' घरांसह — हे एका खऱ्याखुऱ्या, दीर्घकाळ टिकलेल्या वस्तीची साक्ष देतात. बायबल अब्राहामाच्या कुटुंबाला येथे ठेवते: तेरह हारानमध्ये स्थायिक झाला व तेथेच मेला, आणि अब्राहाम हारानहून कनानसाठी निघाला. पिढ्यांनंतर, याकोब याच प्रदेशात, पदन-अरामात, आपल्या नातलगांकडे पळून गेला. नगर स्वतः पक्केपणे ऐतिहासिक आहे; कुलपितांचे विसाव्याचे ठिकाण म्हणून त्याची भूमिका ही ग्रंथांनी वर्णिलेल्या भूगोल व व्यापारी जगाशी जुळणारी बायबलीय परंपरा आहे.
Genesis 11:31 · Genesis 12:4 · Genesis 28:10
मुथन्ना प्रांत, दक्षिण इराक
उरुक (वारका)
उरुक, आजचे वारका, हे जगातील पहिल्या खऱ्याखुऱ्या नगरांपैकी एक होते — एक विशाल तटबंदीयुक्त केंद्र जे भरभराटीच्या काळात कदाचित हजारो लोकांना सामावून घेत असे, गिल्गामेश महाकाव्याची पार्श्वभूमी आणि खुद्द लेखनकलेचे एक जन्मस्थान, जेथे काही सर्वात प्राचीन खिळालेखी (क्युनिफॉर्म) मृत्तिकापट्ट्या सापडल्या. 1849 मध्ये विल्यम लॉफ्टसने त्याचा पुनःशोध लावला आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासून जर्मन मोहिमांनी त्याचे प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर उत्खनन केले; त्याच्या अवशेषांत आनू झिग्गुरातसारखे भव्य मंदिर-मंच व श्वेत मंदिराचे अवशेष यांचा समावेश आहे. आद्य संस्कृतीचा एक दस्तावेजीकृत आधारस्तंभ म्हणून उरुकला कोणत्याही बायबलीय तळटीपेची गरज नाही. धर्मग्रंथ त्याचा उल्लेख फक्त एकदाच करतो, शिनार येथे स्थापन झालेल्या नगरांच्या राष्ट्रांच्या यादीत 'एरेक' म्हणून. तो एकमेव उल्लेख हाच संपूर्ण संबंध आहे, आणि तो तसाच स्पष्टपणे मांडायला हवा.
Genesis 10:10
हिल्ला, बाबिल प्रांत, इराक (मेसोपोटेमिया)
बाबेल (बॅबिलोन)
बाबेल फरात नदीकाठी, बगदादच्या सुमारे 85 किमी दक्षिणेला उभे आहे, आणि त्याचे अवशेष खरेखुरे व विशाल आहेत — मातीच्या-विटांच्या भिंती, मंदिरांचे पाये, आणि इ.स.पू. सहाव्या शतकात नबुखद्नेस्सर दुसरा याने पुन्हा बांधलेल्या नगराची रूपरेषा अजूनही रेखाटणारा एतेमेनांकी या महान झिग्गुरातचा तळ. त्याचे सर्वात प्रसिद्ध स्मारक, चालत्या सिंहांनी, अजगरांनी व बैलांनी सजलेले काचेच्या-विटांचे इश्तार द्वार, विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रॉबर्ट कोल्डेवेच्या जर्मन पथकाने उत्खननातून बाहेर काढले; टिकून राहिलेल्या मूळ विटांची पुनर्रचना करून ते आता बर्लिनच्या पेर्गामोन संग्रहालयात उभे आहे. बायबलसाठी हे बंदिवासाचे नगर आहे: जेरुसलेमचे पतन (2 राजे 25), स्तोत्र 137 मधील अश्रू, आणि दानिएलाचा दरबार हे सर्व येथे घडतात. बाबेल हे यहूदाला बंदिवासात नेणारे साम्राज्य आणि, भविष्यवाणीत, विनाशाकडे झुकलेल्या ऐहिक सत्तेचा आदर्श नमुना आहे. भौतिक अवशेष अशा एका महानगराची पुष्टी करतात जिचे आकारमान व वैभव त्याच्याविषयीच्या बायबलीय स्मृतीशी जुळते.
2 Kings 25:1-21 · Psalm 137:1 · Daniel 1-5 · Revelation 18
मोसुलच्या समोर, नीनवे प्रांत, इराक (मेसोपोटेमिया)
नीनवे
नीनवे हे अश्शूरी साम्राज्याची शेवटची महान राजधानी होती, तिचे तटबंदीयुक्त ढिगारे — कुयुंजिक व नबी युनुस — आधुनिक मोसुलच्या पलीकडे तैग्रिस नदीच्या पैलतीरावर पडलेले आहेत. एकोणिसाव्या शतकात ऑस्टेन हेन्री लेयार्ड व होर्मुझद रासाम यांच्या उत्खननांनी सन्हेरीबचा 'अतुलनीय महाल' आणि अश्शूरबनिपालचे ग्रंथालय उघड केले — दहा हजारांहून अधिक खिळालेखी मृत्तिकापट्ट्या, ज्यांत गिल्गामेश महाकाव्यातील जलप्रलयाचा वृत्तांत समाविष्ट होता. याच महालातून लाखीश शिल्पफलक आले, अश्शूरने एका यहूदी नगराला घातलेल्या वेढ्याचे कोरीव कथानक; हे खजिने आता ब्रिटिश म्युझियममध्ये आहेत. बायबलसाठी नीनवे हे नगर आहे जेथे योनाला इशारा देण्यासाठी पाठवले जाते, नहूमच्या विनाश-भविष्यवाणीचे लक्ष्य, आणि सन्हेरीबचे आसन — ज्याच्या सैन्याने हिज्कीयाच्या जेरुसलेमवर दबाव आणला. त्याचे उत्खनन झालेले महाल व अभिलेखागारे त्याला प्राचीन जवळ-पूर्वेतील सर्वात उत्तमपणे दस्तावेजीकृत नगरांपैकी एक बनवतात.
Jonah 1:2 · Jonah 3 · Nahum 1-3 · 2 Kings 19:36
शूश, खुझेस्तान प्रांत, इराण (प्राचीन एलाम / पर्शिया)
शूशान (सूसा)
सूसा, बायबलमधील शूशान, हे एक प्राचीन एलामी नगर होते जे अखामेनी पर्शियन साम्राज्याच्या राजधान्यांपैकी एक बनले. त्याच्या उंचावलेल्या मंचावर दारयावेश पहिला याने एका स्तंभयुक्त सभागृहासह — अपादाना — एक भव्य महाल-संकुल बांधले, ज्याच्या उत्तुंग स्तंभांवर जोडबैलांचे स्तंभशीर्ष होते — त्यांतील एक आता पॅरिसच्या लूव्रमध्ये उभे आहे. 1880 च्या दशकापासून सूसा येथे काम करणाऱ्या फ्रेंच पुरातत्त्व पथकांनी प्रसिद्ध हामुराबीचा कायदा-स्तंभ आणि दारयावेशाची मूर्तीही उघड केली — जे प्राचीन काळी इतर नगरांतून वाहून आणलेले व नंतर येथे सापडलेले होते. बायबलसाठी सूसा हे एस्तेरच्या पुस्तकाचे रंगमंच आहे, नहेम्याने पर्शियन राजाची सेवा केली ते हिवाळी निवासस्थान (नहेम्या 1:1), आणि दानिएलाच्या एका दृष्टान्ताची पार्श्वभूमी (दानिएल 8:2). मजकूर व स्थळ यांतील संबंध थेट व उत्तमपणे साक्षांकित आहे.
Esther 1:2 · Nehemiah 1:1 · Daniel 8:2 · Ezra 4:9
सेल्चुक, इझमीर प्रांत, पश्चिम तुर्की (एजियन किनारा)
इफिस
इफिस हे कुठेही आढळणाऱ्या सर्वात उत्तम जतन झालेल्या प्राचीन नगरांपैकी एक आहे; १८६० च्या दशकापासून त्याचे उत्खनन सुरू असून ऑस्ट्रियन पुरातत्त्व संस्था आजही तेथे काम करते. सेल्ससचे पुनर्रचित ग्रंथालय, सुमारे २५,००० लोक बसू शकणारे भव्य रंगमंदिर, आणि संगमरवरी रस्ते व सोपानगृहे यांतून एका मोठ्या ग्रीको-रोमन बंदराचे व प्रांतीय राजधानीचे जिवंत चित्र उभे राहते. जवळच प्राचीन जगातील सात आश्चर्यांपैकी एक असलेले आर्टेमिसचे मंदिर उभे होते, ज्याचे आता केवळ अवशेष आणि पुन्हा जोडलेला एकच स्तंभ शिल्लक आहे. नवीन करार प्रेषित पौलाला येथे सुमारे तीन वर्षे ठेवतो, आणि प्रेषितांची कृत्ये १९ याच रंगमंदिरात आर्टेमिसच्या चांदी-कारागिरांच्या दंगलीचे वर्णन करते; प्रकटीकरणात संबोधलेल्या सात मंडळ्यांपैकी इफिस ही पहिली आहे. बायबलमधील कथन ज्या नगराचे, रंगमंदिराचे व आर्टेमिस-उपासनेचे गृहीत धरते, त्या सर्वांची पुरातत्त्व पुष्टी करते.
Acts 19 · 1 Corinthians 15:32 · Ephesians 1:1 · Revelation 2:1-7
इझमीर, पश्चिम तुर्की (एजियन किनारा)
स्मुर्णा (इझमीर)
स्मुर्णा म्हणजे आधुनिक इझमीर — हजारो वर्षे अखंड वस्ती असलेले एक मोठे तुर्की शहर; याचा अर्थ प्राचीन नगर इफिससारखे उघडे न राहता बहुतांशी जिवंत महानगराखाली गाडलेले आहे. मुख्य उत्खनन झालेला अवशेष म्हणजे पागोस टेकडीच्या पायथ्याशी असलेला रोमन आगोरा — इ.स. १७८ मधील विध्वंसक भूकंपानंतर मार्कस ऑरेलियसच्या काळात पुनर्बांधलेले बाजार व नागरी केंद्र, ज्याचे स्तंभयुक्त बॅसिलिका, कमानी व घुमटाकार तळमजला आजही उभे आहेत. तेथे सापडलेले शिलालेख साम्राज्यभरातील नगरांनी भूकंप-मदत पाठवल्याचीही नोंद करतात. प्रकटीकरण २:८-११ मध्ये स्मुर्णा ही 'मरेपर्यंत विश्वासू राहा' असे सांगितलेली मंडळी आहे, आणि ख्रिस्ती परंपरा तिचा बिशप पॉलिकार्प याच्या नंतरच्या हौतात्म्याचे स्मरण करते. प्राचीन स्मुर्णा हे एक खरे, समृद्ध बंदर होते व ज्याचे नागरी केंद्र आजही पाहता येते, हे पुरातत्त्व पुष्टी करते.
Revelation 2:8-11
बर्गामा, इझमीर प्रांत, पश्चिम तुर्की
पर्गामम (बर्गामा)
आधुनिक बर्गामा गावाच्या वर एका उभ्या अँडेसाइट पठारावर पर्गामम विराजमान आहे; त्याचे उच्चदुर्ग टेकडीच्या ३०० मीटरांहून अधिक उंचीवर सोपानांमध्ये रचलेले आहे. त्याचे सर्वात नाट्यमय स्मारक म्हणजे रंगमंदिर — जगातील सर्वात उभ्या रंगमंदिरांपैकी एक, उतारावर कोरलेले, सुमारे १०,००० प्रेक्षकांसाठी ७८ रांगांचे. येथेच महान वेदी उभी होती, जी सामान्यतः झ्यूस व अथेना यांच्याशी जोडली जाते व तिच्या गिगँटोमाकी शिल्पपट्टीसाठी प्रसिद्ध आहे; १८८० च्या दशकात उत्खनन झाल्यावर तिला नेऊन बर्लिनच्या पर्गामम संग्रहालयात पुनर्रचित करण्यात आले. नगरात अॅस्क्लेपिऑन हे उपचार-मंदिरही होते, जिथे वैद्य गॅलन काम करत असे, आणि ते रोमन सम्राट-उपासनेचे आरंभीचे केंद्र होते. प्रकटीकरण २:१२-१७ पर्गाममच्या मंडळीला 'जिथे सैतानाचे सिंहासन आहे' तेथे राहणारी असे संबोधते — हे वाक्य भाष्यकारांनी कधी भव्य झ्यूस-वेदीशी तर कधी सम्राट-उपासनेशी जोडले आहे. वेदी, रंगमंदिर व सम्राट-उपासना यांची पुरातत्त्व भरभरून पुष्टी करते.
Revelation 2:12-17
मनीसा प्रांत, पश्चिम तुर्की
थुवतीरा (अखिसार)
थुवतीरा हे लिडिया–मिसिया सीमेवरील एक ग्रीको-रोमन नगर होते, जे आता आधुनिक अखिसार गावाखाली गाडलेले आहे. प्राचीन काळी ते आपल्या व्यापारी संघांसाठी, विशेषतः रंगारी व जांभळ्या-वस्त्रांच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध होते — तोच व्यवसाय ज्या लुदियेचा होता, ती थुवतीरातील देवभीरू 'जांभळे विकणारी' जिला पौल प्रेषितांची कृत्ये १६ मध्ये फिलिप्पैत भेटला. प्रकटीकरणात योहानाने संबोधलेल्या सात मंडळ्यांपैकी ती एक आहे, जिला स्तुती व तीव्र निषेध दोन्ही मिळतात. आज जे टिकून आहे ते माफक आहे: अखिसारच्या मध्यभागी अंशतः उत्खनन झालेले एक पुरातत्त्व उद्यान, ज्यात स्तंभयुक्त रस्ता व बॅसिलिका म्हटली जाणारी एक मोठी अर्धवर्तुळाकार वास्तू आहे, शेजारी गावाचे संग्रहालय आहे. १९६० च्या दशकात तुर्की पुरातत्त्ववेत्त्यांच्या हाताखाली उत्खनन सुरू झाले व २०११ मध्ये पुन्हा सुरू झाले, पण प्राचीन नगराचा फारच थोडा भाग उघडा झाला आहे. जागा खरी आहे, पण पाहणाऱ्यांनी अपेक्षा माफकच ठेवाव्यात — अवशेष विरळ आहेत व आधुनिक गावाने वेढलेले आहेत.
Revelation 2:18-29 · Acts 16:14
मनीसा प्रांत, पश्चिम तुर्की
सार्दीस (सार्त)
सार्दीस ही प्राचीन लिडियाची राजधानी व राजा क्रीससचे नगर होते, जे आपल्या संपत्तीसाठी दंतकथारूप होते आणि नाणी पाडणाऱ्या पहिल्या ठिकाणांपैकी एक होते. आशिया मायनरमधील सर्वात भरपूर उत्खनन झालेल्या जागांपैकी ते एक आहे: प्रचंड, अपूर्ण आर्टेमिसचे मंदिर आजही उंच स्तंभांसह उभे आहे, आणि एका रोमन स्नान-व्यायामशाळा संकुलाची बरीचशी पुनर्रचना झाली आहे. त्याचा सर्वात प्रसिद्ध शोध म्हणजे सभास्थान (सिनेगॉग) — १९६२ मध्ये हार्वर्ड-कॉर्नेल उत्खननादरम्यान योगायोगाने सापडलेले — कधी सापडलेल्या सर्वात मोठ्या व उत्तम जतन झालेल्या प्राचीन सभास्थानांपैकी एक, ९० मीटरांहून अधिक लांब, मोझॅक फरशी व डझनभर ग्रीक शिलालेखांसह. प्रकटीकरणात सार्दीस ही 'तू जिवंत आहेस असे नाव आहे, पण तू मेलेली आहेस' असा इशारा दिलेली मंडळी आहे. येथील पुरातत्त्व खरोखरच भव्य व विपुल आहे. पण उभी स्मारके ही मूर्तिपूजक व यहूदी नगराच्या नागरी व धार्मिक वास्तू आहेत; प्रकटीकरणातील पत्र स्वतः एका ख्रिस्ती मंडळीला उद्देशून बोलते, उत्खनन झालेल्या कोणत्याही वास्तूला नव्हे.
Revelation 3:1-6
मनीसा प्रांत, पश्चिम तुर्की
फिलादेल्फिया (अलाशेहीर)
फिलादेल्फिया हे लिडियातून जाणाऱ्या एका प्रमुख मार्गावरील हेलेनिस्टिक-स्थापित नगर होते, भूकंप-प्रवण प्रदेशातील, जिथल्या लोकांनी भूमी हादरल्यावर वारंवार पुनर्बांधणी केली. आज ते आधुनिक अलाशेहीर गाव म्हणून टिकून आहे, आणि प्राचीन नगराचा फारच थोडा भाग दिसतो. प्रकटीकरणात सात मंडळ्यांपैकी केवळ दोन मंडळ्यांना स्तुती मिळून निषेध मिळत नाही, त्यांपैकी ही एक — जिला 'उघडे दार' देण्याचे वचन दिले जाते व सांगितले जाते की विश्वासू व्यक्तीला 'माझ्या देवाच्या मंदिरात खांब' बनवले जाईल. योग्यच म्हणजे, सर्वात ठळक अवशेष म्हणजे विटा व दगडांचे प्रचंड खांब — सेंट जॉनचे चर्च म्हणून पारंपरिकरीत्या ओळखल्या जाणाऱ्या एका बायझँटाईन बॅसिलिकेचे तीन शिल्लक आधार, जे नवीन कराराच्या शतकांनंतर, सहाव्या शतकाच्या अखेरीस किंवा सातव्या शतकाच्या आरंभी बांधले गेले. प्राचीन नगर इतिहासात चांगले प्रमाणित आहे, पण जमिनीवर ते विरळच दिसते: विस्तृत उत्खनित नगर-दृश्याऐवजी बहुतांशी हे उंच खांबच.
Revelation 3:7-13
लायकस खोरे, देनिझ्लीजवळ, तुर्की
लवदिकीया (लायकसवरील)
लवदिकीया हे फ्रिजियाच्या लायकस खोऱ्यातील एक समृद्ध रोमन नगर होते, आणि प्रकटीकरणात संबोधलेल्या सात मंडळ्यांपैकी ती शेवटची आहे, जिचा 'कोमट... थंडही नाही व गरमही नाही' असा प्रसिद्धपणे निषेध केला जातो. अलीकडच्या वर्षांत जेलाल शिमशेक यांच्या नेतृत्वाखालील दशकांच्या उत्खननाने एक विलक्षण संपूर्ण नगर उघडे केले आहे: दोन रंगमंदिरे, एक मोठे क्रीडांगण, भव्य स्तंभयुक्त मार्ग, आगोरा, स्नान-संकुले, मंदिरे, आणि अनेक आरंभीच्या मंडळ्या. पुरातत्त्ववेत्त्यांनी त्याची जल-यंत्रणाही शोधली आहे, ज्यात एक जलवाहिनी व नगरात पाणी पुरवणारी दाबयुक्त सायफन व्यवस्था आहे. एक सामान्य भक्तिपूर्ण वाचन 'कोमट' प्रतिमेला नळाद्वारे येणाऱ्या कोमट पाण्याशी जोडते, ज्याची कल्पना जवळच्या हिएरापोलिसच्या गरम झऱ्यांतून व इतरत्रच्या थंड स्रोतांतून दरम्यान पोहोचणारे पाणी अशी केली जाते. अवशेष व जल-यंत्रणा निःसंशयपणे खरी व चांगली नोंदवलेली आहे. मात्र गरम-थंड-कोमट पाण्याचे ते विशिष्ट स्पष्टीकरण ही एक प्रस्थापित वस्तुस्थिती नसून अर्थनिर्णय आहे.
Revelation 3:14-22 · Colossians 4:16
डोडेकनीज, एजियन समुद्र, ग्रीस
पात्मस आणि प्रकटीकरणाची गुहा
पात्मस हे एजियनमधील एक लहान, खडकाळ बेट आहे जिथे, प्रकटीकरण १:९ नुसार, योहान 'देवाच्या वचनामुळे पात्मस नावाच्या बेटावर' होता व त्याला या पुस्तकात नोंदवलेले दृष्टान्त मिळाले. बेट स्वतः खरे आहे, आणि रोमन-काळात एजियन बेटांवर हद्दपारी (देशांतर) ही एक नोंदवलेली ऐतिहासिक प्रथा होती, त्यामुळे तेथे पहिल्या शतकातील हद्दपारी पूर्णपणे संभाव्य ठरते. बंदर व टेकडीवरील चोरा गावादरम्यानच्या उतारावर, 'प्रकटीकरणाची गुहा' ही योहानाला दृष्टान्त मिळाल्याची नेमकी जागा म्हणून पूजनीय मानली जाते. बेटावर सर्वोच्च स्थानी किल्ल्यासारखे सेंट जॉन द थिओलॉजियनचे मठ आहे, जे १०८८ मध्ये स्थापन झाले व ज्याच्या ग्रंथालयात शतकांपूर्वीची हस्तलिखिते जतन आहेत. गुहा, मठ व ऐतिहासिक गाव मिळून एक युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ बनते. बेट व हद्दपारीची शक्यता ऐतिहासिकदृष्ट्या विश्वसनीय आहे; परंतु एका विशिष्ट गुहेची ओळख ही भौतिक पुराव्यावर नव्हे तर नंतरच्या बायझँटाईन व मध्ययुगीन परंपरेवर आधारित आहे.
Revelation 1:9
अथेन्स, अॅटिका, ग्रीस
अथेन्समधील अरेओपागस
अथेन्स हे ते ठिकाण आहे जिथे प्रेषितांची कृत्ये १७ पौलाचे तत्त्वज्ञान्यांपुढील भाषण ठेवते, जे त्याने पाहिलेल्या 'अज्ञात देवाला' असे कोरलेल्या एका वेदीमुळे प्रेरित झाले. त्या काळचे नगर उत्कृष्टपणे नोंदवलेले आहे: पार्थेनॉनसह अक्रोपोलिस, विस्तीर्ण आगोरा जिथे पौल रोज वादविवाद करत असल्याचे सांगितले जाते, आणि अरेओपागस — अक्रोपोलिसच्या अगदी खाली असलेला एक उघडा खडक. अरेओपागस ('अरेसची टेकडी', जुन्या भाषांतरांत 'मार्स हिल') हे नाव त्या खडकाचे व त्याच्याशी संबंधित बैठक घेणाऱ्या आदरणीय अथेनी परिषदेचे — दोन्हीचे होते. प्राचीन अथेन्स खरोखरच अनेक देवांच्या देवळांनी, मूर्तींनी व वेदींनी भरलेले होते, आणि निनावी किंवा 'अज्ञात' देवतांना वेदी असणे हे ग्रीक धार्मिक प्रथेत प्रमाणित आहे. नगर, त्याचे घनदाट धार्मिक परिदृश्य, आणि अरेओपागस — हे सर्व खरे व चांगले प्रमाणित आहेत. पौलाचे भाषण स्वतः हे प्रेषितांच्या कृत्यांचे कथन आहे, त्या खऱ्या पार्श्वभूमीवर विश्वासार्हपणे मांडलेले.
Acts 17:16-34
पेलोपोनीज, ग्रीस
प्राचीन करिंथ
करिंथ हे मुख्य भूमी ग्रीसला पेलोपोनीजशी जोडणाऱ्या भूसंधीवरील एक समृद्ध रोमन वसाहत-नगर होते, आणि प्रेषितांची कृत्ये १८ सांगते की पौल येथे सुमारे अठरा महिने राहिला, तंबू बनवण्याचे काम करत, व त्याने ती मंडळी स्थापन केली जिला त्याने नंतर १ व २ करिंथकर लिहिली. १८९६ पासून (मुख्यतः अमेरिकन स्कूलकडून) या जागेचे उत्खनन झाले आहे, ज्यात इ.स.पू. सहाव्या शतकातील अपोलोचे मंदिर त्याच्या शिल्लक डोरिक स्तंभांसह, विस्तीर्ण मंच (फोरम), आणि बेमा — नंतर प्रेषित पौलाचे चर्च म्हणून चिन्हांकित केलेला एक उंचावलेला सार्वजनिक चौथरा — उघडे झाले आहेत. दोन शिलालेख करिंथला असामान्य पुरावा-महत्त्व देतात. डेल्फीहून मिळालेला गॅलिओ शिलालेख लुसियस युनियस गॅलिओला अखयाचा राज्यपाल (प्रोकॉन्सल) म्हणून नाव देतो आणि, त्याचा कार्यकाल सम्राट क्लॉडियसच्या राजवटीशी जोडून, त्याला सुमारे इ.स. ५१-५२ मध्ये निश्चित करतो, जो गॅलिओपुढील पौलाच्या खटल्याला (प्रेषितांची कृत्ये १८:१२) व त्यासोबत पौलीय कालक्रमाचा बराचसा भाग स्थिर करतो. रंगमंदिराजवळ सापडलेला एक वेगळा लॅटिन फरसबंदी शिलालेख इरास्तस नावाच्या व्यक्तीचे नाव देतो, ज्याने आपल्या एडाइलपदाच्या बदल्यात काम पुरवले, ज्याला काही जण रोमकर १६:२३ मधील नगर-खजिनदार इरास्तसशी जोडतात.
Acts 18:1-18 · 1 Corinthians 1:1-2 · Romans 16:23
पूर्व मॅसेडोनिया, ग्रीस
फिलिप्पै
फिलिप्पै ही पूर्व मॅसेडोनियातील व्हाया एग्नाशियावर वसलेली एक रोमन वसाहत होती, आणि प्रेषितांची कृत्ये १६ तिची नोंद युरोपातील पौलाच्या पहिल्या नोंदवलेल्या उपदेशाची जागा म्हणून करते, ज्यात लुदिया या वस्त्र-व्यापारिणीचे व तुरुंगाधिकाऱ्याचे धर्मांतर समाविष्ट आहे, आणि हीच ती मंडळी जिला पौल आपल्या फिलिप्पैकरांस पत्रात संबोधतो. फ्रेंच स्कूलच्या (१९१४ पासून) व नंतर ग्रीक पुरातत्त्ववेत्त्यांच्या उत्खननांनी क्लॉडियस व अँटोनिनस पायसच्या राजवटींदरम्यान बांधलेला सोपानयुक्त रोमन मंच, एक विस्तारित रंगमंदिर, आणि अनेक भव्य आरंभीच्या ख्रिस्ती बॅसिलिका उघड्या केल्या, ज्यांपैकी एकीच्या मोझॅक फरशीत पौलाचे नाव आहे. रोमन वास्तुकला व आरंभीच्या ख्रिस्ती महत्त्वासाठी २०१६ मध्ये या पुरातत्त्व जागेला युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंदवण्यात आले. पाहणाऱ्यांना पौलाच्या कैदेची जागा म्हणून पूजनीय एक तळघरही दाखवले जाते व लुदियेच्या बाप्तिस्म्याचे स्मरण करणारी नदीकाठची जागाही. रोमन वसाहत व तिच्या सार्वजनिक वास्तू उत्खननाने पक्केपणे प्रमाणित आहेत; परंतु त्या विशिष्ट भक्तिस्थळे पुराव्याऐवजी नंतरच्या परंपरेवर आधारित आहेत.
Acts 16:11-40 · Philippians 1:1
मध्य मॅसेडोनिया, ग्रीस
थेस्सलनीका
थेस्सलनीका, आधुनिक थेस्सलोनिकी शहर, हे व्हाया एग्नाशियावरील एक प्रमुख रोमन बंदर व मॅसेडोनिया प्रांताची राजधानी होते, आणि प्रेषितांची कृत्ये १७ वर्णन करते की पौल तेथील सभास्थानात उपदेश करत होता, तोवर एका दंगलीने त्याला बाहेर पडावे लागले; तिला त्याची दोन पत्रे मिळाली, १ व २ थेस्सलनीकाकर. प्राचीन जागेवर एक मोठे जिवंत शहर अखंडपणे वाढल्यामुळे शास्त्रीय अवशेष केवळ अंशतः उघडे आहेत, पण रोमन-काळातील मंच (प्राचीन आगोरा), गॅलेरियसच्या काळात बांधलेला चौथ्या शतकातील रोटुंडा, आणि जवळचे गॅलेरियसचे कमानद्वार आजही जमिनीवर टिकून आहेत. एक उल्लेखनीय अचूकतेचा मुद्दा शब्दावलीविषयी आहे: प्रेषितांची कृत्ये १७:६ शहराच्या दंडाधिकाऱ्यांना 'पॉलिटार्क' म्हणते, हे बिरुद एकेकाळी अप्रमाणित मानले जात होते व काही टीकाकारांनी त्याविषयी शंकाही घेतली होती. मात्र थेस्सलनीका व मॅसेडोनियातील शिलालेखांनी पुढे हे नोंदवले की 'पॉलिटार्क' हे एक खरे स्थानिक नागरी बिरुद होते, जे लूकच्या वापराशी नेमके जुळते. प्राचीन नगर निःसंशयपणे खरे आहे; त्याचा बराचसा भाग फक्त आधुनिक शहराखाली आहे.
Acts 17:1-9 · 1 Thessalonians 1:1 · 2 Thessalonians 1:1
मध्य मॅसेडोनिया, ग्रीस
बिरुया (व्हेरिया)
बिरुया म्हणजे आधुनिक व्हेरिया, उत्तर ग्रीसमधील एक जिवंत शहर, जे प्राचीन काळापासून अखंड वस्ती असलेले आहे. प्रेषितांची कृत्ये १७ मध्ये पौल, सीला व तीमथ्य थेस्सलनीका सोडल्यावर रात्री येथे आले, आणि लूक बिरुयेकरांची 'उदार' किंवा न्यायबुद्धीचे म्हणून स्तुती करतो कारण त्यांनी पौल जे शिकवतो त्याची पडताळणी करण्यासाठी 'रोज शास्त्रलेख तपासले.' शहर खरोखरच प्राचीन आहे — वस्तीचे मागमूस सुमारे तीन हजार वर्षांपर्यंत मागे जातात — पण आधुनिक गाव थेट त्याच्यावर वसल्यामुळे शास्त्रीय व रोमन शहराचा फारच थोडा भाग उत्खनित किंवा उघडा झाला आहे. आजच्या शहरात प्रेषित पौलाचा बेमा म्हणून ओळखले जाणारे एक स्मारक आहे, जे मोझॅकांनी सजवलेले असून परंपरेनुसार तो जिथे उपदेश करत होता ते चिन्हांकित करते. स्पष्टपणे सांगणे योग्य आहे: ते स्मारक हे ग्रीक ऑर्थोडॉक्स चर्चने बांधलेले एक आधुनिक भक्तिस्थळ आहे, उत्खनित पहिल्या शतकातील जागा नव्हे, आणि पौल ज्या सभास्थानात गेला त्याचे नेमके स्थान पुरातत्त्वीयदृष्ट्या ज्ञात नाही. जे चांगले प्रस्थापित आहे ते इतकेच की बिरुया हे एक खरे मॅसेडोनियन शहर होते व पौलाच्या प्रवासातील एक नोंदवलेला थांबा होता.
Acts 17:10-12 · Acts 20:4
इटली
रोम
रोम ही साम्राज्याची राजधानी व पौलाच्या शेवटच्या नोंदवलेल्या प्रवासाचे गंतव्य होते: प्रेषितांची कृत्ये २८ त्याच्या कैदी म्हणून आगमनाचे व दोन वर्षे पहाऱ्याखाली स्वतःच्या भाड्याच्या निवासात मुक्तपणे उपदेश करण्याचे वर्णन करते. ख्रिस्ती परंपरा मानते की पौल व पेत्र दोघांचेही रोममध्ये हौतात्म्य झाले, आणि शहरात पहिल्या शतकातील नोंदवलेल्या अवशेषांची विलक्षण संपत्ती जतन आहे — मंच, पौलाला परिचित असतील ते रस्ते व स्मारके, आणि नंतर आरंभीच्या ख्रिस्ती समुदायाने वापरलेल्या कॅटाकॉम्ब्स (भूमिगत दफनगुहा). दोन जागांना बळकट परंपरा पण दुबळा पुरावा आहे. मॅमर्टाइन तुरुंग हा पेत्र व पौल यांना ठेवल्याची जागा म्हणून पूजनीय आहे, तरी दोन्ही प्रेषितांपैकी कुणालाही तेथे प्रत्यक्ष कैद केल्याचा पुरावा नाही. सेंट पीटर्स बॅसिलिकेखाली, १९४० च्या दशकातील व्हॅटिकन उत्खननांनी एक खरेखुरे रोमन दफनस्थान (नेक्रोपोलिस) व भित्तिचित्रांसह (ग्राफिटी) एक लहान दुसऱ्या शतकातील मंदिर उघडे केले, जे चर्चने पेत्राची कबर म्हणून ओळखले आहे. रोममध्ये एक खरा, आरंभीचा ख्रिस्ती अस्तित्व होता हे भरभरून प्रमाणित आहे; पेत्राच्या अस्थींची विशिष्ट ओळख व मॅमर्टाइन कैद या मात्र आरंभीच्या साक्षीने आधारलेल्या परंपरा राहतात, प्रस्थापित वस्तुस्थिती नव्हे.
Acts 28:14-31 · Romans 1:7 · 2 Timothy 1:16-17
माल्टा (मध्य भूमध्य समुद्र)
माल्टा
प्रेषितांची कृत्ये २८ सांगते की पौल, कैदी म्हणून रोमला नेला जात असताना, मजकूर मलिता नाव देतो त्या बेटावर जहाज फुटून अडकला, जिथे बेटवासीयांनी वाचलेल्यांशी असामान्य दयाळूपणा दाखवला व पौलाने तीन महिन्यांच्या मुक्कामात आजाऱ्यांना बरे केले. माल्टा हे सर्वात व्यापकपणे मान्य केलेले ते मलिता बेट आहे, आणि ही परंपरा राष्ट्राच्या अस्मितेत खोलवर विणलेली आहे, जी दरवर्षी सेंट पॉल्स शिपरेक (जहाजभंग) उत्सवात साजरी होते. सेंट पॉल्स उपसागराभोवतीचा परिसर, तसेच किनाऱ्याजवळील लहान सेंट पॉल्स बेटे, हे स्थानिक परंपरेने भूमीस्पर्शाची जागा म्हणून चिन्हांकित करते, आणि राबातखाली सेंट पॉल्स गुहा आहे, जी प्रेषिताने जिथे मुक्काम केला व उपदेश केला ती म्हणून पूजनीय आहे. प्रामाणिकपणासाठी कथन जागांपासून वेगळे करणे आवश्यक आहे: जहाजभंगाचे कथन प्रेषितांच्या कृत्यांत आहे व माल्टाची ओळख वाजवी व दीर्घकालीन आहे, पण नेमका उपसागर, विशिष्ट बेटे व गुहा ही पारंपरिक स्मरणस्थळे आहेत, पुरातत्त्वाने निश्चित केलेली स्थाने नव्हेत. बेटावरील ख्रिस्ती धर्माचा सर्वात जुना ठोस पुरावा — राबातजवळील रोमन-काळातील कॅटाकॉम्ब्स — पौलाच्या शतकांनंतरचा आहे व जहाजभंगाऐवजी एका आरंभीच्या समुदायाची साक्ष देतो.
Acts 28:1-10
पश्चिम किनारा, देईर दिबवानजवळ (बेथेलच्या सुमारे ३ किमी पूर्वेस)
आय (एत-तेल)
यहोशवा ७-८ मध्ये वर्णन आहे की प्रारंभिक पराभवानंतर इस्राएलने एका तटबंदीयुक्त हल्ल्यात आय नगराचा नाश केला. परंपरेने आय म्हणून ओळखली जाणारी जागा, एत-तेल, हिचे उत्खनन १९३० च्या दशकात जुडिथ मार्के-क्राउज यांनी आणि १९६० च्या दशकात जोसेफ कॅलवे यांनी केले. दोघांचाही निष्कर्ष असा होता की हा ढिगारा, प्रारंभिक कांस्ययुगात एक मोठे तटबंदीयुक्त नगर असला तरी, सुमारे हजार वर्षे ओसाड पडून राहिला होता आणि उत्तर कांस्ययुगात — जो काळ सहसा विजयाशी जोडला जातो — तेथे कोणतीही वस्ती नव्हती. योग्यच, हिब्रू नाव 'आय' याचा अर्थच 'भग्नावशेष' किंवा 'ढिगारा' असा होतो. विजयाच्या कथांना अक्षरशः इतिहास म्हणून वाचण्यातील ही सर्वात सुप्रसिद्ध पुरातत्त्वीय समस्यांपैकी एक आहे. अल्पसंख्य विद्वान (विशेषतः ब्रायंट वुड आणि Associates for Biblical Research) खिर्बेत एल-माकातिर या पर्यायी जागेचा युक्तिवाद करतात, परंतु ती ओळख मुख्यप्रवाहातील पुरातत्त्वशास्त्र मान्य करत नाही.
Joshua 7:2-5 · Joshua 8:1-29
यार्देनेचे खोरे, जॉर्डन (मृत समुद्राच्या ईशान्येस)
सदोम (तल्ल एल-हम्माम दावा)
उत्पत्तीमध्ये सदोमचे वर्णन यार्देनेच्या मैदानातील एक नगर असे आहे, जे आकाशातून आलेल्या अग्नीने नष्ट झाले. पुरातत्त्वज्ञ स्टीव्हन कॉलिन्स असा युक्तिवाद करतात की यार्देनेच्या खोऱ्यातील एक मोठी कांस्ययुगीन जागा तल्ल एल-हम्माम हीच सदोम आहे, आणि Scientific Reports मधील २०२१ च्या एका शोधनिबंधाने दावा केला की सुमारे इ.स.पू. १६५० मध्ये तुंगुस्का-प्रमाणाच्या एका वैश्विक हवाई स्फोटाने हे नगर सपाट झाले. दोन्ही दावे कडाडून वादग्रस्त आहेत. बहुतेक बायबल-पुरातत्त्वज्ञ तल्ल एल-हम्मामची सदोम म्हणून ओळख नाकारतात, अंशतः याचे स्थान व कालमान बायबलातील भूगोल आणि काळाशी नीट जुळत नाही म्हणून. हवाई-स्फोटाच्या शोधनिबंधावर त्याच्या प्रतिमा आणि त्याच्या भू-रासायनिक पुराव्यावरून सातत्याने पद्धतीशास्त्रीय टीका झाली, आणि Scientific Reports ने एप्रिल २०२५ मध्ये तो औपचारिकपणे मागे घेतला. जे वादाबाहेर आहे ते हे की तल्ल एल-हम्माम हे एक खरेखुरे, बऱ्यापैकी मोठे मध्य कांस्ययुगीन नगर आहे, जे नाश पावले आणि दीर्घकाळ वस्तीविरहित राहिले.
Genesis 19:24-25 · Genesis 13:10-12
लेबाननचा दक्षिण किनारा
सोर
सोर हे एक महान फोनिशियन सागरी नगर होते, जे नाविकतेसाठी आणि कार्थेज व कादीझ यांसारख्या वसाहती स्थापण्यासाठी प्रसिद्ध होते. त्याचा मूळ गाभा एक किनाऱ्यापासून दूर असलेला बेट-किल्ला होता. इ.स.पू. ३३२ मध्ये अलेक्झांडर द ग्रेटने त्याला वेढा घातला आणि बेटापर्यंत एक कोसवे (सेतुमार्ग) बांधला; शतकानुशतके त्या तटबंधाभोवती गाळ साचत गेला, आणि तो आज सोरला मुख्य भूमीशी जोडणाऱ्या भूसंधीत बदलला. हे नगर एक युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे, ज्यात अल-बास दफनभूमी, एक स्तंभयुक्त मार्ग, एक विजयकमान, एक जलवाहिनी, आणि सर्वात मोठ्या हयात रोमन घोड्यांच्या शर्यत-मैदानांपैकी एकासह भरीव रोमन व बायझंटाईन अवशेष आहेत. यहेज्केल २६-२८ सोरविरुद्ध न्यायाच्या वाणी उच्चारतो. हे नगर, अलेक्झांडरचा वेढा व कोसवे, आणि हयात अवशेष हे सर्व ऐतिहासिकदृष्ट्या व पुरातत्त्वीयदृष्ट्या उत्तमरीत्या प्रमाणित आहेत.
Ezekiel 26:1-14 · Ezekiel 27-28
सैदा, दक्षिण प्रांत, लेबानन
सीदोन
सीदोन (आधुनिक सैदा) हे महान फोनिशियन नगर-राज्यांपैकी एक होते, प्रारंभिक कांस्ययुगापासून सलगपणे वसलेले आणि प्राचीन काळी आपल्या जांभळ्या रंगासाठी व काचकामासाठी प्रसिद्ध. उत्खननांनी एक अखंड वस्ती-क्रम शोधून काढला आहे आणि नगराच्या अगदी उत्तरेस एशमुनचे मंदिर — इ.स.पू. सातव्या शतकात सुरू झालेले फोनिशियन रोगमुक्ती-देवतेचे एक पवित्रस्थान — आजही उत्खनित दगडांच्या रूपात उभे आहे. समुद्रकिनाऱ्यावर, क्रुसेडर सागरी किल्ला (सुमारे १२२८ मध्ये बांधलेला) मध्ययुगीन सीदोन प्रभुत्वाची खूण आहे. पवित्र शास्त्र सीदोनला कनानची सीमा दर्शवणारे एक प्राचीन कनानी केंद्र म्हणून नमूद करते (उत्पत्ती १०:१९) आणि नोंदवते की येशू सोर व सीदोनच्या प्रदेशात गेला (मार्क ७:२४-३१). हे नगर, त्याचा दीर्घ इतिहास, आणि त्याची पवित्रस्थाने पुरातत्त्वशास्त्राने भक्कमपणे प्रमाणित आहेत; शुभवर्तमानातील प्रवास हा नव्या कराराचा स्वतःचा वृत्तांत आहे.
Genesis 10:19 · Mark 7:24-31 · Matthew 15:21
गालीलचा समुद्र (पश्चिम किनारा), इस्राएल
तिबिर्या
तिबिर्याची स्थापना सुमारे इ.स. २० मध्ये हेरोद अंतिपासने गालीलच्या समुद्राच्या पश्चिम किनाऱ्यावर केली आणि रोमन सम्राट तिबिर्युसच्या सन्मानार्थ त्याला नाव दिले. उत्खननांनी हजारो लोक बसू शकतील असे एक मोठे रोमन रंगमंदिर, एक भव्य नगरद्वार, आणि जवळच्या हम्मात तिबिर्या येथे — एका उत्तर-प्राचीन सभास्थानाचा तळ, ज्याच्या फरशीवर सूर्यमूर्ती हेलिओसभोवती केंद्रित प्रसिद्ध राशिचक्र-मोझेक आहे — उघड केले. जेरुसलेमच्या पाडावानंतर हे नगर यहुदी धर्माचे एक अग्रगण्य केंद्र बनले: सन्हेद्रिन येथे स्थलांतरित झाले, त्याच्या शाळांनी जेरुसलेम तालमूद संकलित केला, आणि नंतर मासोरेतांनी हिब्रू बायबलचे स्वरचिन्हांकन तिबिर्यामध्ये निश्चित केले. शुभवर्तमाने या नगराचा ओझरता उल्लेख करतात, तिबिर्याहून आलेल्या नावांची नोंद करतात (योहान ६:२३) आणि त्या सरोवराला 'तिबिर्याचा समुद्र' म्हणतात (योहान २१:१). रोमन स्थापना आणि तिचे नंतरचे यहुदी विद्वत्तापूर्ण कार्य दगड व मजकुरांत विपुलपणे दस्तावेजीकृत आहे.
John 6:23 · John 21:1
अम्मान, जॉर्डन
रब्बाथ-अम्मोन (अम्मान गडकोट)
अम्मान गडकोट (जबल अल-काला) आधुनिक अम्मानच्या मध्यभागी एका टेकडीवर विराजमान आहे आणि तो रब्बाथ-अम्मोन होता, प्राचीन अम्मोनी लोकांची राजधानी. उत्खननांनी ही टेकडी कांस्ययुगापासून तटबंदीयुक्त असल्याचे आढळले आणि अम्मान गडकोट शिलालेख मिळाला, जो अम्मोनी भाषेतील सर्वात जुना ज्ञात मजकूर आहे. नंतरची स्मारके अजूनही शिखरावर उभी आहेत: उंच स्तंभांसह हर्क्युलिसचे रोमन मंदिर, एक बायझंटाईन चर्च, आणि एक उमय्यद राजवाडा संकुल. पवित्र शास्त्रात, अम्मोनी लोकांचे रब्बा हे नगर दाविदाच्या सैन्याने वेढलेले आहे, ज्याच्या तटांपुढे उरीया हित्तीला मरण्यासाठी पाठवले गेले (२ शमुवेल ११-१२), आणि संदेष्ट्यांनी त्याचा धिक्कार केला आहे (आमोस १:१४; यहेज्केल २५:५). अम्मोनी राजधानी आणि तिची दीर्घ, स्तरबद्ध वस्ती पुरातत्त्वशास्त्राने भक्कमपणे प्रमाणित आहे; दावीद-आणि-उरीया प्रसंग हा बायबलातील वृत्तांत आहे.
2 Samuel 11-12 · Amos 1:14 · Ezekiel 25:5
पूर्व नाईल त्रिभुज प्रदेश, इजिप्त (आधुनिक कांतीर)
रामसेस (पी-रामेसेस / कांतीर)
निर्गम १:११ म्हणतो की गुलाम केलेल्या इस्राएली लोकांनी फारोसाठी पिथोम व रामसेस ही कोठार-नगरे बांधली. रामसेस द्वितीयच्या नावावरून ठेवलेली महान त्रिभुज-प्रदेशातील राजधानी — पी-रामेसेस — १९६० च्या दशकात मॅनफ्रेड बिएटाक व इतरांनी कांतीर येथे शोधली, तानिस येथे नव्हे, जिथे तिचे पुनर्वापरलेले दगड मूळचे असल्याचे बराच काळ गृहीत धरले जात होते. उत्खननांनी राजवाड्याचे पाये, रामसेस द्वितीयच्या महाकाय मूर्ती, कार्यशाळा, तबेले, आणि सुमारे १८ चौरस किलोमीटर पसरलेला एक नियोजित हवेली-विभाग उघड केला आहे, ज्याने एक विशाल एकोणिसाव्या-राजवंशीय राजधानी असल्याचे निश्चित केले. तिच्याजवळचा नाईलचा फाटा गाळाने भरल्यावर, नंतरच्या फारोंनी तिची मंदिरे, स्तंभ व मूर्ती उखडून तानिसला नेली, म्हणूनच तानिसला बराच काळ चुकून तीच समजले गेले. नगर स्वतः खरेखुरे, उत्खनित आणि उत्तमरीत्या प्रमाणित आहे. परंतु पुरातत्त्वशास्त्र एक रामसेस-कालीन राजधानी दाखवते, गुलाम केलेल्या इस्राएली कामगारांचा तांडा नव्हे, आणि निर्गमाची तारीख व ऐतिहासिकता विद्वानांत कडाडून वादग्रस्त राहते.
Exodus 1:11 · Exodus 12:37 · Genesis 47:11
वादी तुमिलात, पूर्व नाईल त्रिभुज प्रदेश, इजिप्त
पिथोम
गुलाम केलेल्या इस्राएली लोकांनी बांधलेली म्हणून निर्गम १:११ रामसेससोबत ज्या दुसऱ्या कोठार-नगराचे नाव घेतो ते पिथोम. हे नाव बहुधा इजिप्शियन 'पेर-अतुम' — अतुम देवाचे घर (किंवा मंदिर) — याचे रूप आहे, जे वादी तुमिलातमधील एका खऱ्याखुऱ्या त्रिभुज-प्रदेशातील स्थानाकडे निर्देश करते. दोन ढिगारे या ओळखीसाठी स्पर्धा करतात: तेल एल-रेताबा आणि तेल एल-मस्खुता, जे त्याच खोऱ्यात केवळ सुमारे १८ किलोमीटर अंतरावर आहेत. उत्खननांनी गुंतागुंत वाढवली आहे: तेल एल-मस्खुता इ.स.पू. सातव्या शतकाच्या शेवटी पुनर्स्थापनेपूर्वी दीर्घ वस्ती-खंड दाखवते, आणि जॉन व्हान सेटर्ससारख्या विद्वानांनी असा युक्तिवाद केला आहे की 'पिथोम' स्मारके प्रकट होतात तेव्हा तेल एल-रेताबा वस्तीविरहित होते — यामुळे काहींनी असे सुचवले की मंदिर व त्याचे नाव काळाच्या ओघात दोन जागांदरम्यान केवळ स्थलांतरित झाले. खरीखुरी रामसेस-कालीन अवशेष व अतुम-मंदिर शिलालेख या प्रदेशात आहेत. परंतु कोणता ढिगारा 'पिथोम' होता, आणि त्याची वस्ती कोणत्याही निर्गम-कालक्रमाशी कशी जुळते, हे खरोखरच अनिराकृत राहते.
Exodus 1:11
मित रहीनाजवळ, कैरोच्या सुमारे २० किमी दक्षिणेस, इजिप्त
मेम्फिस (नोफ / मोफ)
मेम्फिस ही प्राचीन इजिप्तच्या महान राजधान्यांपैकी एक होती, नाईल त्रिभुज प्रदेशाच्या शिखराजवळ स्थापन झालेली आणि इजिप्शियन लोकांना प्रथम इनेब-हेज, 'श्वेत भिंती' म्हणून ज्ञात. हिब्रू संदेष्ट्यांना ती नोफ किंवा मोफ म्हणून माहीत होती आणि त्यांनी इजिप्तविरुद्धच्या वाणींत तिचे नाव घेतले — यशया, यिर्मया, यहेज्केल व होशेय हे सर्व तिला इजिप्शियन सामर्थ्याचे एक खरेखुरे केंद्र म्हणून आवाहन करतात. तिचे अवशेष आज मित रहीना गावाभोवती एक खुले संग्रहालय म्हणून टिकून आहेत, ज्यात प्ताह या महान मंदिराचे परिसर, रामसेस द्वितीयची एक महाकाय पडलेली चुनखडीची मूर्ती, आणि आपल्या मूळ जागेजवळ अजूनही विसावलेला एक अठराव्या-राजवंशीय अलाबास्टर स्फिंक्स यांचा समावेश आहे. वाळवंटाच्या कडेने पश्चिमेस पसरलेली विशाल मेम्फिसीय दफनभूमी सक्कारा येथे आहे, जोसरचा पायऱ्यायुक्त पिरॅमिड आणि जिथे पवित्र अपिस बैल पुरले गेले ते सेरापियम यांचे घर. मेम्फिस व तिच्या दफनभूमीला १९७९ मध्ये युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नाव दिले गेले. येथे बायबलातील मजकूर व पुरातत्त्वशास्त्र सुखेनैव एकत्र बसतात: संदेष्टे एका खऱ्याखुऱ्या, विपुलपणे दस्तावेजीकृत नगराबद्दल बोलतात.
Isaiah 19:13 · Jeremiah 46:19 · Ezekiel 30:13 · Hosea 9:6
वरील इजिप्त (आधुनिक लुक्सर), नाईलवर
थेब्स (नो-अमोन)
थेब्स ही वरील इजिप्तची महान राजधानी होती आणि नव्या राज्याच्या भरभराटीच्या काळात (साधारणतः इ.स.पू. १५५०–१०७०) संपूर्ण देशाचे धार्मिक व राजकीय हृदय होते. हिब्रू संदेष्ट्यांना ती नो किंवा नो-अमोन, म्हणजे 'अमूनचे नगर' म्हणून ज्ञात होती, ज्या देवाचे कर्नाक येथील महाकाय मंदिर दोन हजार वर्षांत आजवर बांधलेल्या सर्वात मोठ्या धार्मिक संकुलांपैकी एकात वाढले. नदीपलीकडे लुक्सर मंदिर, राजांची दरी, आणि फारोंची अंत्ययात्रा-मंदिरे आहेत — प्राचीन जगातील सर्वात उत्तमरीत्या जतन केलेल्या स्मारकांपैकी. इ.स.पू. ६६३ मध्ये अश्शूरी राजा अशुरबनिपालने हे नगर काबीज करून लुटले, ही घटना इतकी प्रसिद्ध की नहूमने ती निनवेच्या तोंडावर फेकली: पराक्रमी नो-अमोन कोसळू शकते, तर अश्शूरची स्वतःची राजधानीही कोसळू शकते. बायबलातील संदर्भ एका खऱ्याखुऱ्या, विपुलपणे दस्तावेजीकृत नगराबद्दलच्या वाणी आहेत, ज्याचे अवशेष आजही उभे आहेत.
Nahum 3:8 · Jeremiah 46:25 · Ezekiel 30:14-16
सिनाय द्वीपकल्प, इजिप्त (परंपरागत जागा: जबल मूसा)
सिनाय पर्वत
सिनाय पर्वत हा तो पर्वत आहे जिथे, निर्गम १९–२० मध्ये, मेघगर्जना, धूर व अग्नीमध्ये मोशेला नियमशास्त्र मिळाल्याचे सांगितले जाते. गोम अशी की तो नेमका कोणता शिखर होता हे कोणालाच खरे तर माहीत नाही. सर्वात जुना व सर्वात सुप्रसिद्ध उमेदवार जबल मूसा ('मोशेचा पर्वत') आहे, दक्षिण सिनाय द्वीपकल्पातील एक २,२८५-मीटर उंचीचे ग्रॅनाइट शिखर, ज्याच्या पायथ्याशी संत कॅथरीनचे मठ उभे आहे — इ.स. सहाव्या शतकात स्थापन झालेला एक ग्रीक ऑर्थोडॉक्स समुदाय, एका प्रसिद्ध ग्रंथालयाचे घर आणि जळत्या झुडपाची परंपरागत जागा. ती परंपरा सुमारे १,५०० वर्षे सलगपणे पूजनीय राहिली आहे, आणि हे मठ एक खरेखुरे, युनेस्को-सूचीबद्ध प्राचीन स्थळ आहे. परंतु इतर स्थानांनाही गंभीर समर्थक आहेत, ज्यात वायव्य अरबस्तानातील जबल अल-लाउझ आणि नेगेवमधील हर करकोम यांचा समावेश आहे, आणि विद्वान विभागलेले राहतात. साधे सत्य हे की कोणत्याही विशिष्ट पर्वताला बायबलातील घटनेशी जोडणारा कोणताही पुरातत्त्वीय पुरावा नाही.
Exodus 19:1-25 · Exodus 20:1-21
व्हॅटिकन सिटी / रोम, इटली
संत पेत्राची कबर (व्हॅटिकन नेक्रोपोलिस, रोम)
संत पेत्राच्या बॅसिलिकेच्या उच्च वेदीखाली इ.स. पहिल्या शतकातील एक खरीखुरी रोमन नेक्रोपोलिस (दफनभूमी) आहे, जी १९४० ते १९४९ या काळातील उत्खननांत उघडकीस आली. बर्निनीच्या बाल्दाकीनोच्या अगदी खाली पुरातत्त्वज्ञांना इ.स. दुसऱ्या शतकातील एक साधे स्मारक सापडले — त्रोपायोन किंवा एडिकुला — जे सुमारे इ.स. १६० मध्ये एका 'लाल भिंती'ला टेकून एका पूर्वीच्या कबरीवर बांधले गेले होते, जिला आरंभीचे ख्रिस्ती स्पष्टपणे पूजनीय मानत. एवढी गोष्ट भक्कम पुरातत्त्व आहे: रोमन-कालीन ख्रिश्चनांनी पेत्राची म्हणून मानलेली एक कबर, ज्यावर एका स्मारकाची खूण आहे, जिचे वर्णन कदाचित सुमारे इ.स. २०० मध्ये प्राचीन लेखक गायुसने आधीच केलेले असावे. १९६८ मध्ये पोप सहावे पॉल यांनी जाहीर केले की, शेजारच्या 'भित्तिचित्रांच्या भिंती'तील एका कोनाड्यातून मिळालेली हाडे — मार्घेरिता गुआर्दुची यांच्या अभ्यासानंतर — पेत्राची म्हणून ओळखली गेली. पण ही ओळख वादग्रस्त पुनर्रचनेवर अवलंबून आहे आणि शास्त्रीयदृष्ट्या सिद्ध होऊ शकत नाही. दस्तावेजीकृत असलेली गोष्ट म्हणजे नेक्रोपोलिस आणि एका पूजनीय कबरीवरचे आरंभीचे स्मारक; ती विशिष्ट हाडे मात्र श्रद्धेची बाब आहेत, सिद्ध झालेले तथ्य नव्हे.
John 21:18-19 · Matthew 16:18 · 2 Peter 1:14
रोम, इटली
संत पौलाची कबर (सान पाओलो फुओरी ले मुरा, रोम)
भिंतींबाहेरील संत पौलाच्या बॅसिलिकेच्या पोप-वेदीखाली एक दगडी सारकोफॅगस (शवपेटी) आहे, जी नंतरच्या बांधकामाने लपली होती आणि २००२ ते २००६ दरम्यानच्या एका उत्खननात अंशतः पुन्हा उघडली गेली. तिच्यावर इ.स. चौथ्या शतकातील एक संगमरवरी फरशी आहे, ज्यावर 'PAULO APOSTOLO MART' — 'पौलास, प्रेषित व हुतात्मा' — असे कोरलेले आहे; ओस्तियन मार्गावरील ही जागा प्राचीन काळापासून पूजनीय कबर म्हणून खुणावली जाते, जिच्यावर कॉन्स्टँटाइनने पहिली वेदी बांधली. २००६-२००९ मध्ये एका लहान तपासणीत हाडांचे तुकडे बाहेर काढले गेले, आणि २००९ मध्ये पोप सोळावे बेनेडिक्ट यांनी जाहीर केले की रेडिओकार्बन कालनिर्धारणाने ते इ.स. पहिल्या किंवा दुसऱ्या शतकातील ठरले. धुपाचे कण, जांभळे व निळे तागाचे कापड, आणि सोन्याचा मुलामा असलेले कापडही तेथून मिळाले. हे कालनिर्धारण पौलाच्या काळातील दफनाशी सुसंगत आहे, जो एक लक्षणीय परिणाम आहे. पण सुसंगती म्हणजे पुरावा नव्हे: या चाचण्या एका दीर्घकाळ पूजनीय स्मारकाखालील प्राचीन दफनाची पुष्टी करतात, सारकोफॅगसमधील तो माणूस पौलच आहे याची नव्हे.
2 Timothy 4:6-7 · Acts 28:16 · Romans 15:24-28
सेल्चुक (इफिस), तुर्की
संत योहानाची कबर (संत योहानाची बॅसिलिका, इफिस)
प्राचीन इफिसच्या वर असलेल्या आयासुलुक टेकडीवर, सम्राट जस्टिनियनने इ.स. सहाव्या शतकात एका मोठ्या घुमटाकार बॅसिलिकेची उभारणी केली — त्या जागेवर, जी प्रेषित योहानाची दफनभूमी म्हणून फार पूर्वीपासून पूजनीय होती. चर्चचे स्वतःचे पुरातत्त्व समृद्ध आणि उत्तमरीत्या दस्तावेजीकृत आहे: तिचे भग्न पाये, संगमरवराने मढवलेल्या भिंती, आणि पूर्वीच्या मध्यवर्ती घुमटाखालील कबरीचा चौथरा आजही सेल्चुकजवळ उभे आहेत. पण ती कबर मुळात एक रिकामी पूजनीय जागा आहे, प्रमाणित कबर नव्हे. प्राचीन परंपरादेखील तिच्याविषयी अस्वस्थ होती: काही आरंभीच्या नोंदींनुसार योहान खरोखर मेला नव्हता, आणि यात्रेकरू कबरीतून उठणाऱ्या एका सूक्ष्म धुळीविषयी वा 'मान्ना'विषयी बोलत, जिच्याने बरे होते असे मानले जाई. प्रेषित येथेच निद्रिस्त आहे हे पक्के करणारे कोणतेही अवशेष कधीच मिळाले नाहीत. इतिहास जे पक्के करतो ते म्हणजे शतकानुशतकांची भक्ती आणि एक भव्य बॅसिलिका; खाली कोण, जर कोणी, आहे हे केवळ परंपरेचीच बाब राहते.
John 21:22-24 · Revelation 1:9 · John 19:26-27
हिएरापोलिस (पामुक्काले), देनिझली प्रांत, तुर्की
संत फिलिप्पची कबर व हुतात्मास्थान (हिएरापोलिस)
हिएरापोलिसच्या अवशेषांवर असलेल्या एका टेकडीवर, पामुक्कालेच्या पांढऱ्या ट्रॅव्हर्टाइन पायऱ्यांजवळ, एक मोठी अष्टकोनी वास्तू आहे, जी प्राचीन काळापासून संत फिलिप्पचे हुतात्मास्थान म्हणून ओळखली जाते; ती इ.स. पाचव्या शतकात प्रेषिताच्या सन्मानार्थ चाललेल्या तीर्थयात्रा-उपासनेचे केंद्र म्हणून बांधली गेली. येथले उत्खनन खरे आणि भरीव आहे: पुरातत्त्वज्ञांनी एक संपूर्ण हौतात्म्य-संकुल उघडकीस आणले आहे — तो अष्टकोन, यात्रेकरूंसाठी एक स्नानगृह व निवासस्थान, आणि उतारावर चढणारा एक भव्य पायरी-मार्ग. २०११ मध्ये इटालियन उत्खनन-संचालक फ्रान्चेस्को द'आन्द्रिया यांनी जाहीर केले की प्रेषिताची खरी कबर अष्टकोनात नव्हे, तर सुमारे ४० मीटर अंतरावर नव्याने उत्खनन केलेल्या एका चर्चमध्ये सापडली — चर्चच्या मध्यभागी असलेली इ.स. पहिल्या शतकातील रोमन कबर, तिचे तीर्थयात्रा-मार्गावरील स्थान, आणि शतकानुशतकांच्या यात्रेकरूंनी घासून गुळगुळीत झालेल्या संगमरवरी पायऱ्या यांच्या आधारे त्यांनी हा युक्तिवाद केला. जगात कोठेही असलेल्या प्रेषितांच्या हौतात्म्यस्थळांपैकी हे सर्वात उत्तम प्रमाणित आहे. पण 'फिलिप्पला समर्पित एक पूजनीय कबर-चर्च' पासून 'प्रेषिताला भौतिकरीत्या धारण करणारी कबर' पर्यंतची झेप संदर्भ व परंपरेवर अवलंबून आहे, न्यायवैद्यक पुराव्यावर नव्हे. आणखी गुंता म्हणजे, अवशेष कॉन्स्टँटिनोपलला व नंतर रोमला हलवले गेल्याचे सांगितले जाते, त्यामुळे कबर तशीही रिकामीच नोंदवली गेली.
John 1:43-46 · John 12:20-22 · Acts 1:13
सांतियागो दे कॉम्पोस्तेला, गॅलिसिया, स्पेन
सांतियागो दे कॉम्पोस्तेला (थोरला संत याकोब)
सांतियागो दे कॉम्पोस्तेला हे ख्रिस्ती जगतातील सर्वात मोठ्या तीर्थस्थळांपैकी एक आहे, कामिनो दे सांतियागोचे गंतव्य, आणि बॅरोक ओब्रादोइरो दर्शनी भागाने सजलेले एक भव्य रोमनेस्क कॅथेड्रल. त्याची उगमकथा ही मध्ययुगीन दंतकथा आहे: इ.स. नवव्या शतकाच्या आरंभी पेलायो नावाच्या एका संन्याशाला विचित्र दिव्यांनी वा एका ताऱ्याने एका विसरलेल्या कबरीकडे मार्गदर्शन केले, असे सांगितले जाते; स्थानिक बिशपने ती कबर थोरला संत याकोब या प्रेषिताची म्हणून घोषित केली — 'कॉम्पोस्तेला' या नावाचा लोकप्रिय अर्थ Campus Stellae, म्हणजे 'ताऱ्याचे मैदान' असा लावला जातो. परंपरा सांगते की याकोबाने स्पेनमध्ये उपदेश केला आणि त्याच्या वधानंतर त्याचे शरीर जहाजाने परत गॅलिसियाला आणले गेले. इतिहासकार हे ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत संशयास्पद मानतात: नवा करार याकोबाचा मृत्यू यरुशलेममध्ये हेरोद अग्रिप्पाच्या राजवटीत सुमारे इ.स. ४४ मध्ये स्पष्टपणे नोंदवतो, स्पेनशी संबंध शतकानुशतकांनंतरच दिसतो, आणि सागरी प्रवासाची व्यवहार्यता विश्वासावर ताण आणते. १८७९ मध्ये कॅथेड्रलखालील उत्खननात एक दफन सापडले, ज्याने स्थानिक भक्तीला पुन्हा बळ दिले, पण विद्वानांनी सुचवले आहे की ती हाडे एका सामान्य रोमन-कालीन दफनभूमीची किंवा अगदी वध झालेल्या बिशप प्रिसिलियनची असावीत. निर्विवाद असलेली गोष्ट म्हणजे या तीर्थस्थळाचे मध्ययुगीन व आधुनिक यात्रा-केंद्र म्हणून असलेले प्रचंड वास्तविक महत्त्व.
Acts 12:1-2 · Mark 3:17 · Matthew 4:21-22
पात्रास, आखाया, ग्रीस
पात्रास येथील संत अंद्रिया
पेलोपोनीजच्या उत्तर किनाऱ्यावरील पात्रास येथे परंपरेनुसार प्रेषित अंद्रिया — शिष्यांपैकी 'प्रथम-पाचारण झालेला' — याला वधस्तंभावर चढवले गेले; नंतरच्या दंतकथेनुसार हे X-आकाराच्या 'सॉल्टायर' वधस्तंभावर घडले, जो त्याचे प्रतीक बनला. अनेक शतके हे नगर अंद्रिया-उपासनेचे केंद्र राहिले असून, आज येथे १९७४ मध्ये पूर्ण झालेले संत अंद्रियाचे मोठे आधुनिक कॅथेड्रल आहे, ज्यात पूजनीय अवशेष जतन केले आहेत. त्या अवशेषांचा इतिहास स्वतःच विखुरण्याची व परतीची कथा आहे: ते इ.स. चौथ्या शतकात कॉन्स्टँटिनोपलला हलवले गेले, नगराच्या मध्ययुगीन लुटीनंतर विखुरले गेले (काही भाग इटलीतील अमाल्फीपर्यंत आणि परंपरेनुसार स्कॉटलंडमधील सेंट अँड्र्यूजपर्यंत पोहोचले), आणि कवटी १५व्या शतकात सुरक्षिततेसाठी संत पेत्राच्या बॅसिलिकेत रोमला नेली गेली. १९६४ मध्ये पोप सहावे पॉल यांनी एका मोठ्या समारंभात ती कवटी पात्रासला परत केली, आणि १९८० मध्ये वधस्तंभाचा एक भागही परत आला. दस्तावेजीकृत उपासना व अवशेषांची हालचाल उत्तमरीत्या नोंदवली गेली आहे. ती हाडे खरोखर प्रेषिताचीच आहेत का हे दाखवता येत नाही, आणि हौतात्म्याचे सजीव तपशील — विशेषतः सॉल्टायर वधस्तंभ — हे आरंभीच्या पुराव्याऐवजी उशिराची परंपरा आहेत.
John 1:40-42 · Mark 1:16-18 · John 6:8-9
व्हेनिस, इटली
संत मार्काची बॅसिलिका, व्हेनिस (मार्काचे अवशेष)
परंपरेनुसार शुभवर्तमानकार मार्काने अलेक्झांड्रियात उपदेश केला व तेथेच हुतात्मा झाला, आणि तो इजिप्शियन मंडळीचा पहिला बिशप बनला. इ.स. ८२८ मध्ये व्हेनिशियन व्यापाऱ्यांनी मार्काचे म्हणून ओळखलेले एक शरीर अलेक्झांड्रियातून घेऊन व्हेनिसला आणले; एका लोकप्रिय मध्ययुगीन दंतकथेनुसार त्यांनी हे अवशेष डुकराच्या मांसाच्या थरांखाली लपवून मुस्लिम जकात-निरीक्षकांच्या नजरेतून तस्करी करून नेले. नगराने ते ठेवण्यासाठी डोजेच्या राजवाड्याशेजारी एक भव्य बॅसिलिका बांधली, आणि सध्याचे चर्च — सुमारे १०६३ मध्ये सुरू व १०९४ मध्ये पवित्र केलेले — ख्रिस्ती जगतातील सर्वात भव्य पवित्रस्थानांपैकी एक बनले. व्हेनिसने मार्काला व त्याच्या पंख असलेल्या सिंहाला आपले संरक्षक-संत व नागरी प्रतीक म्हणून स्वीकारले. मात्र अलेक्झांड्रियाने मार्काची पूजा कधीच थांबवली नाही, आणि १९६८ मध्ये अवशेषांचा एक भाग तेथील कॉप्टिक मंडळीला परत केला गेला. ती वास्तू व शतकानुशतके जुनी अवशेष-उपासना हा भक्कम इतिहास आहे; ही विशिष्ट हाडे शुभवर्तमानकाराचीच आहेत हा दावा परंपरा करते, पण पडताळू शकत नाही.
Acts 12:12 · 1 Peter 5:13 · 2 Timothy 4:11
सालेर्नो, इटली
सालेर्नो कॅथेड्रल (मत्तयाचे अवशेष)
प्रेषित व शुभवर्तमानकार मत्तयाला समर्पित असलेले सालेर्नो कॅथेड्रल आपल्या तळघरात त्याचे अवशेष असल्याचा दावा करते. परंपरेनुसार हे अवशेष — मध्ययुगीन नोंदी ज्यांचा भटका प्रवास इथिओपिया व जवळच्या भग्न पेस्तुम नगरातून मागोवा घेतात — त्या मार्गे नगरात आणले गेले व इ.स. दहाव्या शतकात सालेर्नो येथे जतन केले गेले. नॉर्मन-कालीन हे कॅथेड्रल रॉबर्ट गिस्कार्डच्या नेतृत्वाखाली बांधले गेले व पोप सातवे ग्रेगरी यांनी १०८४ मध्ये पवित्र केले; तळघर १६०० च्या दशकाच्या आरंभी बॅरोक वैभवात पुन्हा बांधले गेले. मत्तय सालेर्नोचा संरक्षक-संत बनला व आजही आहे, आणि एका मोठ्या वार्षिक सणाने त्याचा सन्मान होतो. अवशेष आजही तळघराच्या मुख्य वेदीखालील एका कोनाड्यात दाखवले जातात, ज्यातून एकेकाळी 'संत मत्तयाचा मान्ना' नावाचा एक द्रव पाझरत असे असे सांगितले जाई. पवित्रस्थान व त्याची उपासना उत्तमरीत्या दस्तावेजीकृत आहे; शतकानुशतकांतील अवशेषांचा मार्ग मात्र अशी दंतकथा आहे जिचा कोणताही इतिहासकार मागोवा घेऊ शकत नाही वा पुष्टी करू शकत नाही.
Matthew 9:9 · Luke 5:27-28 · Acts 1:13
रोम, इटली
बेटावरील संत बार्थोलोमेव, रोम (बार्थोलोमेवचे अवशेष)
सान बार्तोलोमेओ आल'इसोला ही बॅसिलिका रोममधील टायबर बेटावर उभी आहे, जी सम्राट तिसरा ओटो याने सुमारे इ.स. ९९८-१००० मध्ये एस्क्युलापियसच्या एका प्राचीन मंदिराच्या अवशेषांवर स्थापन केली. ती आपल्या मुख्य वेदीखालील एका रोमन पोरफायरी सारकोफॅगसमध्ये प्रेषित बार्थोलोमेवचे अवशेष असल्याचा दावा करते. परंपरेनुसार ही हाडे आर्मेनियातील बार्थोलोमेवच्या हौतात्म्यापासून लिपारी बेटावर, नंतर बेनेव्हेंतोला, आणि अखेर इ.स. दहाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रोमला प्रवास करून आली. पण हा दावा वादग्रस्त आहे: बेनेव्हेंतो कॅथेड्रलही आपल्याकडे बार्थोलोमेवचे अवशेष असल्याचे ठासते, आणि मध्ययुगात कँटरबरीने त्याचा बाहू आपल्याकडे असल्याचा दावा केला — स्पर्धात्मक अवशेष-दाव्यांचे हे एक आदर्श उदाहरण आहे. रोमन बॅसिलिका व तिची दीर्घकाळ पूजनीय बार्थोलोमेव-उपासना हा खरा इतिहास आहे; प्रत्यक्षात कोणते चर्च, जर कोणते, प्रेषिताचे अवशेष धारण करते हे ठरवता येत नाही.
Matthew 10:3 · John 1:45-51 · Acts 1:13
मैलापूर, चेन्नई, तमिळनाडू, भारत
संत थोमाची कबर (सान थोमे बॅसिलिका, मैलापूर)
मैलापूरमधील सान थोमे बॅसिलिका ही प्रेषित थोमाच्या परंपरागत कबरीवर उभी आहे; भक्कम व प्राचीन परंपरेनुसार थोमाने भारतात शुभवर्तमान नेले आणि सुमारे इ.स. ७२ मध्ये येथून जवळच तो हुतात्मा झाला. ही परंपरा खरोखर प्राचीन आहे: थोमाची कृत्ये त्याच्या भारतीय सेवाकार्याचे वर्णन करते, आणि केरळचे संत थोमा ख्रिस्ती अनेक शतके त्याला आपला संस्थापक मानत आले आहेत. पण कबर स्वतः मुळात रिकामी आहे. परंपरेनुसार त्याचे अवशेष इ.स. तिसऱ्या शतकात पश्चिमेकडे एडेसाला, नंतर खिओसला, आणि अखेर इटलीतील ओर्तोनाला नेले गेले, जिथे आज त्यांची पूजा होते. सध्याची पांढरी नव-गॉथिक बॅसिलिका (एका पूर्वीच्या पोर्तुगीज चर्चवर १८९३ मध्ये ब्रिटिशांनी बांधलेली) एक भूमिगत कबर-प्रार्थनागृह व काही लहान अवशेष जपते, पण प्रेषिताचे कोणतेही पडताळलेले अवशेष नाहीत. हे एक अखंडपणे पूजनीय पवित्रस्थान आहे, जे थोमाने भारतात सुवार्ता पसरवल्याच्या एका खऱ्या व आरंभीच्या ख्रिस्ती परंपरेवर आधारलेले आहे — थोमा त्याखाली निद्रिस्त आहे या भौतिक पुराव्यावर नव्हे.
John 20:24-29 · John 11:16 · Acts 1:13
सलामिसजवळ, फमगुस्ता जिल्हा, सायप्रस
संत बर्णबाची कबर (संत बर्णबाचे मठ, सलामिस)
प्राचीन सलामिसजवळील संत बर्णबाचे मठ ती जागा खुणावते, जिथे इ.स. ४७८ मध्ये सायप्रसचे मुख्य बिशप अँथेमियोस यांना एका दृष्टान्तानंतर प्रेषिताची कबर सापडली असे सांगितले जाते — म्हणे संताच्या छातीवर मत्तयाच्या शुभवर्तमानाची एक प्रत ठेवलेली होती. या घटनेची वेळ सोयीस्कर होती: हा 'शोध' सम्राट झेनोसमोर सादर केला गेला आणि अँटिओकच्या पितृसत्तेपासून सायप्रसच्या मंडळीला स्वातंत्र्य (ऑटोसेफली) मिळवून देण्यासाठी वापरला गेला. झेनोच्या अर्थसाहाय्याने त्या जागेजवळ एक बॅसिलिका उभी राहिली, आणि सध्याच्या मठाच्या इमारती बहुतांशी १८व्या शतकातील पुनर्बांधणीच्या आहेत; कथित कबरीवर आजही एक लहान प्रार्थनागृह उभे आहे. बर्णबाची बायझँटाइन उपासना, हे मठ, आणि कबर-प्रार्थनागृह हे सर्व ऐतिहासिक वास्तव म्हणून उत्तमरीत्या दस्तावेजीकृत आहेत. पण तो चमत्कारिक शोध — आणि कोणत्याही अवशेषांची ओळख — स्वतंत्र पडताळणीऐवजी, स्पष्ट धर्मराजकीय उपयुक्तता असलेल्या परंपरेवर अवलंबून आहे.
Acts 4:36-37 · Acts 13:1-3 · Acts 15:36-39
उगमस्थान अज्ञात; यरुशलेम-परिसराचे श्रेय, इस्रायलमध्ये जतन
याकोबाची अस्थिपेटी (नीतिमान याकोब)
याकोबाची अस्थिपेटी ही इ.स. पहिल्या शतकातील एक चुनखडीची अस्थिपेटी असून, तिच्यावर अरामीत 'याआकोव्ह बार योसेफ आखुई दी येशुआ' — 'याकोब, योसेफाचा पुत्र, येशूचा भाऊ' — असे कोरलेले आहे. ती सुमारे २००२ मध्ये पुरातनवस्तू-व्यापारी ओदेद गोलान यांच्या खासगी संग्रहातून पुढे आली, तिला कोणतेही पुरातत्त्वीय उगमस्थान नव्हते — ज्ञात कबर नाही, उत्खननाची नोंद नाही. इस्रायलच्या पुरातनवस्तू प्राधिकरणाने हा शिलालेख आधुनिक बनावट असल्याचे घोषित केले व गोलानवर आरोपपत्र दाखल केले; २००४ ते २०१२ पर्यंत चाललेला एक प्रदीर्घ खटला निर्दोष मुक्ततेत संपला — बनावट असल्याचे वाजवी संशयापलीकडे सिद्ध झाले नाही असा निर्णय न्यायाधीशांनी दिला, पण त्याचवेळी हा शिलालेख खराखुरा असल्याचे प्रमाणित करण्यास स्पष्टपणे नकार दिला. तज्ज्ञ आजही तीव्रपणे विभागलेले आहेत; काही शिलालेखतज्ज्ञांच्या मते 'येशूचा भाऊ' हा भाग नंतर जोडला गेला. पूर्णपणे खराखुरा असला तरीही, ही तिन्ही नावे इ.स. पहिल्या शतकातील यहूदियात अत्यंत सामान्य होती, त्यामुळे ही पेटी नासरेथच्या येशूच्या कुटुंबाशी जोडता येत नाही. ती खरोखरच वादग्रस्त एक कलावस्तू आहे, भेट देऊन जिथे उभे राहता येईल असे ठिकाण नव्हे.
Matthew 13:55 · Galatians 1:19 · Acts 15:13
Al-Maghtas, जॉर्डन / Qasr al-Yahud, वेस्ट बँक — खालच्या यार्देन नदीचा प्रदेश
येशूच्या बाप्तिस्म्याचे ठिकाण (यार्देनेपलीकडील बेथानी)
शुभवर्तमाने योहानाकडून झालेला येशूचा बाप्तिस्मा खालच्या यार्देनेजवळ, 'यार्देनेपलीकडील बेथानी' येथे ठेवतात. आज नदीच्या दोन्ही तीरांवर, एकमेकांसमोर, दोन ठिकाणे उभी आहेत: जॉर्डनच्या बाजूचे Al-Maghtas — जे परंपरेच्या स्मरणार्थ बांधलेल्या बायझंटाईन चर्च, प्रार्थनागृहे व बाप्तिस्म्याच्या कुंडांच्या अवशेषांसह २०१५ मध्ये युनेस्कोने अंकित केले — आणि पश्चिम तीरावरील Qasr al-Yahud. निदान बायझंटाईन काळापासून ख्रिस्ती यात्रेकरू नदीच्या या भागात येत आहेत, म्हणून ही स्मृती प्राचीन आहे; मात्र नेमके ठिकाण निश्चित नाही.
Matthew 3:13-17 · John 1:28
Kinneret सरोवर, उत्तर इस्राएल
गालील समुद्र
येशूच्या गालीली सेवाकार्याच्या केंद्रस्थानी असलेले गोड्या पाण्याचे सरोवर — जिथे त्याने कोळ्यांना आपल्यामागे येण्यास बोलावले, नावेतून शिकवले, आणि जिथे शुभवर्तमाने वादळ शांत करणे व पाण्यावर चालणे या घटना ठेवतात. त्याच्या किनाऱ्यांवर त्या सेवाकार्याची गावे विसावली आहेत (कफर्णहूम, बेथसैदा, मग्दला, तिबिर्या). १९८६ मध्ये दुष्काळाने Ginosar जवळील चिखलात पहिल्या शतकातील खरीखुरी मासेमारीची नाव उघड केली — 'गालील नाव' — जी अगदी शुभवर्तमानांत वर्णिलेल्या प्रकारचीच होती.
Matthew 4:18 · Mark 4:39 · John 21:1
खचदरी, गालील समुद्रापासून मृत समुद्रापर्यंत
यार्देन नदी
बायबलच्या हृदयभूमीभर वाहणारी नदी, आणि अर्थाने भरलेली सीमा: यहोशवाच्या नेतृत्वाखाली इस्राएल तिला ओलांडून वचनदत्त देशात प्रवेश करतो; एलीया व अलीशा तिचे पाणी दुभंगतात; अरामी नामान तिच्यात स्नान करून बरा होतो; आणि योहान तिच्यात बाप्तिस्मा देतो, जमावांत येशूही असतो. नदी स्वतः खरीखुरी, नकाशावर शोधता येणारी भूगोल आहे, आजही (खूप घटलेली असली तरी) वाहते आहे.
Joshua 3:17 · 2 Kings 5:14 · Matthew 3:6
जैतुनाच्या डोंगराच्या पायथ्याशी, यरुशलेम
गेथशेमने
ती जैतुनाची बाग, जिथे शुभवर्तमाने म्हणतात, येशूने व्याकुळतेने प्रार्थना केली आणि त्याला पकडण्यात आले. या नावाचा अर्थ 'तेलाचा घाणा' असा आहे, जो जैतुनाच्या डोंगराच्या खालच्या उतारावरील कार्यरत जैतुनाच्या बागेला शोभतो. Church of All Nations शेजारील पारंपरिक स्थळी अतिशय जुनी जैतुनाची झाडे आहेत. सर्वसाधारण ठिकाण — जैतुनाच्या डोंगराच्या पायथ्याशी, किद्रोनापलीकडे मंदिरासमोर असलेली जैतुनाची बाग — शुभवर्तमानांशी चांगले जुळते; नेमकी बाग मात्र पारंपरिक आहे.
Matthew 26:36 · Luke 22:44
यरुशलेमच्या जुन्या शहराच्या पूर्वेकडील डोंगररांग
जैतुनाचा डोंगर
किद्रोन खोऱ्यापलीकडे, मंदिराच्या टेकडीच्या अगदी पूर्वेस उठलेली डोंगररांग — दुःखसहनाच्या आठवड्याच्या भूगोलातील एक निश्चित, अचूक ओळखता येणारे ठिकाण. येथूनच येशूने Palm Sunday चे अवतरण केले आणि जैतुनावरील प्रवचन दिले; प्रेषितांची कृत्ये स्वर्गारोहण येथे ठेवते. त्याच्या उतारांवर या स्मृतींची स्मारके म्हणून चर्च आहेत (Dominus Flevit, Pater Noster, स्वर्गारोहण) आणि विस्तीर्ण प्राचीन यहुदी स्मशानभूमी आहे.
Zechariah 14:4 · Luke 19:37 · Acts 1:12
Tabgha च्या वरची टेकडी, गालील समुद्राच्या वायव्येस
धन्यवचनांचा डोंगर
डोंगरावरील प्रवचनाची पारंपरिक टेकडी, जी कफर्णहूमजवळ गालील समुद्राच्या वायव्य किनाऱ्यावर हळुवारपणे उठते. १९३८ मध्ये बांधलेले एक चर्च तिच्यावर विराजमान आहे, आणि नैसर्गिक उतार सरोवराकडे तोंड करून एका प्रकारचा प्रेक्षागार तयार करतो. शुभवर्तमाने नेमके ठिकाण देत नाहीत — मत्तय फक्त म्हणतो 'तो डोंगरावर गेला' — म्हणून हे एक ओळखलेले स्थळ नसून सुयोग्य, दीर्घकाळ आदरलेली पार्श्वभूमी आहे.
Matthew 5:1
वायव्य किनारा, गालील समुद्र
Tabgha
सरोवराच्या वायव्य किनाऱ्यावरील एक ठिकाण, जे बायझंटाईन काळापासून पाच हजारांना भोजन देण्याचे, तसेच पुनरुत्थित येशूचे शिष्यांसोबतचे न्याहारी व पेत्राच्या पुनःस्थापनेचे स्थळ म्हणून आदरले जाते. Church of the Multiplication येथे दोन माशांमध्ये भाकरींची टोपली दर्शवणारी पाचव्या शतकातील प्रसिद्ध मोझॅक जपून ठेवली आहे. येथील परंपरा खरोखर प्राचीन आहे; नेमक्या किनाऱ्याशी असलेला संबंध मात्र पारंपरिकच राहतो.
Mark 6:41 · John 21:9
खालचा गालील, गालील समुद्राच्या पश्चिमेस
Tabor डोंगर
इज्रेल खोऱ्यातून एकाएकी उठणारी घुमटाकार टेकडी, जी बायझंटाईन काळापासून रूपांतरणाचा डोंगर म्हणून आदरली जाते, जिथे येशू मोशे व एलीयासोबत तेजाने प्रगट झाला. शतकानुशतके चर्च तिच्यावर विराजमान आहेत. पण शुभवर्तमाने त्या डोंगराचे नाव घेत नाहीत, आणि अनेक विद्वान Hermon डोंगराला — जो कितीतरी उंच आहे व त्याआधीचा प्रसंग घडलेल्या Caesarea Philippi जवळ आहे — पसंत करतात, म्हणून ही ओळख खरोखर वादग्रस्त आहे.
Matthew 17:1-2
जुने शहर, यरुशलेम
मंदिर पर्वत (दुसरे मंदिर)
हेरोद द ग्रेटने दुसऱ्या मंदिरासाठी उभारलेला तो विशाल उंच चौथरा — येशूच्या काळातील यहुदी उपासनेचे धडधडणारे हृदय, जिथे त्याने शिकवण दिली आणि सराफांचे मेज उलटवले. रोमने इ.स. 70 मध्ये मंदिर उद्ध्वस्त केले; तो चौथरा हराम अल-शरीफ म्हणून टिकून आहे, आणि त्याच्या हेरोदकालीन आधारभिंती (पश्चिमी भिंतीसह), भव्य पायऱ्या व द्वारे ही यरुशलेममधील सर्वांत भक्कमपणे प्रमाणित वास्तूंपैकी आहेत.
Luke 21:5 · John 2:14-16
ख्रिस्ती वस्ती, जुने शहर, यरुशलेम
गुलगुथा व पवित्र कबरेचे चर्च
वधस्तंभारोहण, दफन व पुनरुत्थानाचे पारंपरिक स्थळ, जे कॉन्स्टंटाइनपासून (इ.स. 326 पासून) पवित्र कबरेच्या चर्चमध्ये सामावले आहे. उत्खननाने दाखवले की हे स्थळ खडकात कोरलेल्या कबरींसह एक ओसाड चुनखडी-खाण होती, येशूच्या काळातील शहराच्या भिंतीबाहेरच — नेमके शुभवर्तमानांनी वर्णिलेल्या प्रकारचे स्थळ — आणि चौथ्या शतकापासून त्याची निरंतर पूजा-आदर होत आला आहे. (गार्डन टूम्ब हा एकोणिसाव्या शतकातील पर्याय आहे, प्राचीन परंपरा नव्हे.)
John 19:17-18 · Matthew 28:6
सियोन पर्वत, यरुशलेम
वरचा माळा (सेनाकल)
प्रभुभोजन व पेंटेकॉस्टचे स्थळ म्हणून स्मरणात राहिलेली ती खोली, सियोन पर्वतावर. सध्याचा दालन क्रुसेडर-कालीन वास्तू आहे, जो कितीतरी आधीपासून आदरल्या जाणाऱ्या जागेवर उभारला आहे. शुभवर्तमाने व प्रेषितांची कृत्ये तिचे नेमके स्थान निश्चित करत नाहीत, म्हणून हे स्थळ ओळखलेली खोली नसून दीर्घकाळ आदरलेली परंपरा आहे.
Luke 22:12 · Acts 2:1-4
गालील (कफ्र कन्ना / खिरबेट काना)
गालीलचे काना
येशूच्या पहिल्या चमत्काराचे गालीली गाव, जिथे एका लग्नात त्याने पाण्याचे द्राक्षारसात रूपांतर केले. या मानासाठी दोन स्थळे स्पर्धेत आहेत: कफ्र कन्ना, पारंपरिक तीर्थयात्रेचे गाव, आणि खिरबेट काना, एक ओसाड टेकाड जे अनेक पुरातत्त्वज्ञांना त्याच्या पहिल्या-शतकातील अवशेषांमुळे व एकेकाळी तिथे नेणाऱ्या यात्रामार्गांमुळे अधिक पसंत आहे.
John 2:1-11
जैतून पर्वताचा पूर्व उतार
बेथानी (अल-एझारीया)
मरीया, मार्था व लाजराचे गाव, जिथे शुभवर्तमाने लाजराचे पुनरुत्थान व अखेरच्या आठवड्याआधीचे भोजन ठेवतात. आधुनिक गावाचे अरबी नाव, अल-एझारीया, 'लाजर' जपून ठेवते, आणि येथे चौथ्या शतकापासून एक पारंपरिक लाजराची कबर आदरली जात आहे, जिच्यावर चर्च बांधली व पुन्हा बांधली गेली.
John 11:1 · John 12:1
यरुशलेमजवळ (स्थान वादग्रस्त)
अम्माऊस
त्या रस्त्यावरील गाव जिथे, लूक सांगतो, उठलेला येशू न ओळखता दोन शिष्यांसोबत चालला आणि भाकर मोडताना त्यांना ओळखू आला. त्याचे नेमके स्थळ खरोखरच अनिश्चित आहे — अनेक उमेदवार (अम्माऊस निकोपोलिस, अबू घोश, एल-कुबैबेह, मोत्सा) प्रत्येकाकडे जुनी चर्च आहेत — आणि यरुशलेमपासूनचे अंतरसुद्धा लूकच्या हस्तलिखितांमध्ये भिन्न आहे.
Luke 24:13-31
सीरिया
दिमिष्क (पौलाचे परिवर्तन)
पृथ्वीवरील सर्वांत जुन्या निरंतर वस्ती असलेल्या शहरांपैकी एक, आणि तिकडे जाणारा रस्ता म्हणजे जिथे छळ करणारा शौल आंधळा होऊन परिवर्तित झाला. रोमन 'सरळ रस्ता' (व्हिया रेक्टा) अजूनही जुन्या शहरातून जातो, आणि पारंपरिक स्थळे हनन्याचे घर व भिंतीतील ती खिडकी दर्शवतात जिथून पौलाला टोपलीत खाली उतरवण्यात आले.
Acts 9:3-8 · Acts 9:11
दक्षिण तुर्की (प्राचीन सीरिया)
ओरॉन्टेसवरील अंत्युखिया (अंताक्या)
ती महान रोमन महानगरी जिथे, प्रेषितांची कृत्ये सांगते, शिष्यांना प्रथम 'ख्रिस्ती' म्हटले गेले, आणि जिथून पौल व बर्णबा पाठवले गेले तो तळ. ती साम्राज्यातील सर्वांत मोठ्या शहरांपैकी एक व परराष्ट्रीय मंडळीचे पाळणाघर होती. उत्खननांनी रोमन शहर व त्याचे प्रसिद्ध मोझॅक उघडकीस आणले; त्याच्या काठावरील गुहेतील 'संत पेत्राचे चर्च' हे पारंपरिक स्थळ आहे.
Acts 11:26 · Acts 13:1-3
उत्तर इस्राएल (हैफा)
कर्मेल पर्वत
तो किनारपट्टीवरील डोंगररांगेचा भाग जिथे एलीया संदेष्ट्याने बआलच्या संदेष्ट्यांना अग्नी उतरवण्याचे आव्हान दिले व जिंकले. कर्मेल ही खरी, ठळक रांग आहे जी हैफाजवळ समुद्रापर्यंत जाते; त्या स्पर्धेचे पारंपरिक ठिकाण, एल-मुहराका ('जळणे'), आज इज्रेल खोऱ्यावर विस्तृत दृश्य असलेल्या कर्मेलाइट मठाने चिन्हांकित आहे.
1 Kings 18:20-39
जॉर्डन, यरीहोच्या समोर
नबो पर्वत
ती उंची जिथून मोशेने, आयुष्याच्या अखेरीस, जिथे तो प्रवेश करणार नव्हता त्या वचनदत्त भूमीकडे पलीकडे पाहिले. नबो हे जॉर्डनमधील खरे शिखर आहे ज्यावरून अनुवादाने वर्णिलेले तेच विस्तृत दृश्य दिसते — यार्देन खोऱ्यापलीकडे यरीहोकडे आणि स्वच्छ दिवशी यरुशलेमकडे. एक बायझंटाईन चर्च व मोझॅक त्याच्या माथ्यावर आहेत, जे प्राचीन काळापासूनची स्मृती चिन्हांकित करतात.
Deuteronomy 34:1-5
यरीहोजवळ
मोहाचा पर्वत व यहुदी रान
यरीहोच्या वरचे ते ओसाड वाळवंट, जे येशूच्या चाळीस दिवसांच्या उपवास व मोहाचे स्थळ म्हणून स्मरणात आहे. यहुदी रान हे उघड्या टेकड्या व मृत समुद्राकडे उतरणाऱ्या दऱ्यांचे खरे, कठोर भूदृश्य आहे; विशिष्ट टेकडी, जबल कुरुंतुल, जिच्या कड्याला बिलगलेला मठ आहे, ती पारंपरिक मोहाचा पर्वत आहे.
Matthew 4:1-11 · Luke 4:1-2
मध्य तुर्की
पिसिदियातील अंत्युखिया (याल्वाच)
आशिया मायनरच्या उंच प्रदेशातील एक रोमन वसाहत जिथे पौलाने आपल्या पहिल्या प्रवासात एक ऐतिहासिक सभास्थान-प्रवचन दिले — सीरियाच्या अंत्युखियाशी गोंधळू नये. रोमन शहराचे विस्तृत उत्खनन झाले आहे, ज्यात ऑगस्टसचे मंदिर व एक भव्य जलवाहिनी आहे.
Acts 13:14-50इकुन्या (कोन्या)
पौल व बर्णबाने सुवार्ता सांगितलेले एक शहर, जिथे प्रवचनाने गाव विभागले. प्राचीन स्थळ आधुनिक कोन्याखाली आहे, म्हणून त्याचे उत्खनन कमी झाले आहे, पण त्याचे अस्तित्व व रोमन-कालीन महत्त्व चांगले प्रमाणित आहे.
Acts 14:1-6 मध्य तुर्की (कोन्याजवळ)लुस्त्र
जिथे पौलाने जन्मापासून पांगळ्या माणसाला बरे केले आणि लोकसमुदायाने त्याला व बर्णबाला हर्मेस व झ्यूस देव मानले — मग, भडकून, पौलावर दगडफेक केली. लुस्त्र हे तीमथ्याचे गाव होते. वसाहतीचे नाव असलेल्या कोरीव रोमन वेदीने त्या टेकाडाची ओळख पटली.
Acts 14:8-20
मध्य तुर्की
दर्बे
पौलाच्या पहिल्या धर्मप्रचार-प्रवासाचा सर्वांत दूरचा बिंदू, जिथून त्याने आपली पावले परत फिरवली. त्या प्रदेशात सापडलेल्या एका कोरीव दगडाने ('दर्बे दगड') त्याचे स्थान निश्चित केले, जो शहराचे नाव सांगतो.
Acts 14:20-21
दक्षिण तुर्की (पंफुल्या)
पर्गा (पर्गे)
पंफुल्याच्या किनारी मैदानातील एक शहर जिथे योहान मार्काने पौलाला सोडून यरुशलेमला परत वळण घेतले. पर्गा हे तुर्कीतील सर्वोत्तम जतन झालेल्या रोमन शहरांपैकी एक आहे, ज्यात स्तंभयुक्त मुख्य रस्ता, एक भव्य नाट्यगृह व एक क्रीडांगण आहे.
Acts 13:13-14
पश्चिम तुर्की (देनिझलीजवळ)
कलस्सै
पौलाच्या कलस्सैकरांस पत्रात संबोधलेले ते नगर, लायकस खोऱ्यात लावदिकीया व हिएरापोलिसजवळ. त्याच्या टेकाडाची ओळख आत्मविश्वासाने पटली आहे, पण असे प्रसिद्ध नाव असूनही, विरळाच, ते मूलतः अनुत्खनित राहिले आहे — म्हणून त्याच्या मंडळीबद्दल आपल्याला जे ठाऊक आहे ते भूमीतून नव्हे तर पत्रातून येते.
Colossians 1:2
सायप्रस
पाफोस (सायप्रस)
जिथे, आपल्या पहिल्या प्रवासात, पौलाने एका जादूगाराला भिडवले आणि रोमन सुभेदार सर्गियस पौलस विश्वासात आला. रोमन पाफोस ही एक भव्य प्रांतीय राजधानी होती, जी आज तिच्या असाधारण भूमी-मोझॅकसाठी प्रसिद्ध आहे; 'संत पौलाचा स्तंभ' हे प्रेषिताच्या फटक्यांचे पारंपरिक स्थळ आहे.
Acts 13:6-12
ग्रीस (बेट)
क्रेत (फेअर हेवन्स व तीत)
ते बेट जिथे रोमकडे जाणाऱ्या वादळग्रस्त प्रवासात पौलाचे जहाज 'फेअर हेवन्स' येथे आश्रयाला थांबले, आणि जिथे त्याने नंतर मंडळ्यांत वडील नेमण्यासाठी तीताला ठेवले. फेअर हेवन्स (कलोई लिमेनेस) दक्षिण किनाऱ्यावर अजूनही ओळखता येते, आणि प्रेषितांची कृत्ये 27 मधील नौकानयनाचे तपशील क्रेतच्या खऱ्या किनाऱ्याशी जवळून जुळतात.
Acts 27:8 · Titus 1:5