నేల గుర్తుంచుకున్నది

జెరూసలేం — దావీదు నగరం

జెరూసలేం యొక్క అత్యంత పురాతన కేంద్రం దేవాలయ కొండకు కొంచెం దక్షిణంగా ఉన్న ఒక ఇరుకైన కొండవరుసపై ఉంది — అదే దావీదు నగరం. అక్కడ జరిపిన తవ్వకాలలో ఒక భారీ మెట్లు మెట్లుగా ఉన్న 'స్టెప్డ్ స్టోన్ స్ట్రక్చర్', దానికి ఆనుకుని ఉన్న ఇనుప యుగపు కట్టడం, వారెన్స్ షాఫ్ట్ నీటి వ్యవస్థ, మరియు హిజ్కియా సొరంగం బయటపడ్డాయి. దీనిని తవ్విన కార్మికులు, దాదాపు 701 BC నాటికి రెండు బృందాలు భూగర్భంలో కలిసిన క్షణాన్ని వర్ణిస్తూ సిలోవాము శాసనాన్ని వదిలిపెట్టారు. మట్టి ముద్రల గుంపులు, అక్షరాస్యత గల ఒక రాజ పరిపాలనా వ్యవస్థ పనిచేస్తున్నట్లు చూపిస్తాయి. బైబిలు వర్ణించే కోటగా ఉన్న రాజధాని ఇది — రాతిలో నిక్షిప్తమై.

మెగిద్దో (అర్మగిద్దోన్)

టెల్ మెగిద్దో జెజ్రీల్ లోయలోకి వెళ్ళే మార్గాన్ని కాపలా కాస్తుంది, దాని దిబ్బలో ఒకదానిపై ఒకటిగా ఇరవైకి పైగా నగరాలు పేర్చుకుని ఉన్నాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఆరు గదుల భారీ ద్వారాన్ని, ఒకప్పుడు 'సొలొమోను గుర్రపుశాలలు' అని పిలిచిన స్తంభాల వరుస కట్టడాలను, మరియు రాతిలో లోతుగా తొలచిన నీటి వ్యవస్థను బయటకు తీశారు. బైబిలు మెగిద్దోను సొలొమోను నిర్మాణ ప్రాజెక్టులలో ఒకటిగా జాబితా చేస్తుంది, అక్కడ యోషీయా రాజు మరణాన్ని నమోదు చేస్తుంది, మరియు చివరి యుద్ధానికి తన పేరును ఇస్తుంది — 'అర్మగిద్దోన్', అంటే మెగిద్దో యొక్క కొండ (హర్). ఈ నగరం నిస్సందేహంగా నిజమైనది; వివాదమంతా తేదీల గురించి మాత్రమే.

యెరికో

టెల్ ఎస్-సుల్తాన్, పురాతన యెరికో, భూమిపై అత్యంత పురాతనమైన గోడలు కలిగిన పట్టణాలలో ఒకటి, ఇందులో దాదాపు క్రీ.పూ. 8000 నాటి ఒక రాతి బురుజు ఉంది. ఇందులో కంచు యుగపు నగరం కూడా ఉంది, దాని మట్టి ఇటుక గోడలు కూలిపోయాయి, దాని అవశేషాలు అగ్నిమయమైన నాశనాన్ని చూపిస్తాయి — యెహోషువ 6కు అద్భుతంగా పోలి. కానీ తేదీయే అసలు ప్రశ్న. జాన్ గార్‌స్టాంగ్ దాని పతనాన్ని దాదాపు 1400 BC నాటికి ఉంచాడు, ఇది ఒక ఆక్రమణతో సరిపోతుంది; కేథ్లీన్ కెన్యోన్ యొక్క జాగ్రత్తగా చేసిన మళ్ళీ-తవ్వకం దానిని దాదాపు 1550 BCకి జరిపి, 1400 నాటికి ఆ స్థలం ఎక్కువగా నిర్జనమైందని కనుగొంది; బ్రయంట్ వుడ్ 1400 కోసం తిరిగి వాదించాడు, దీనిని చాలామంది పండితులు తిరస్కరిస్తారు. ప్రధాన స్రవంతి పురావస్తు శాస్త్రం కెన్యోన్‌ను అనుసరిస్తుంది — దీనివల్ల యెహోషువ స్వాధీనం చేసుకోడానికి గోడలున్న యెరికో ఏదీ నిలిచి ఉండదు.

కపెర్నహూము

గలిలయ సముద్రపు ఉత్తర తీరాన ఉన్న కపెర్నహూము, యేసు పరిచర్యకు కేంద్ర స్థానం. దాని శిథిలాలలో, ఒక మొదటి శతాబ్దపు ప్రార్థనామందిరపు నల్లని బసాల్ట్ పునాదులపై నేరుగా కట్టబడిన నాలుగవ లేదా ఐదవ శతాబ్దపు మెరిసే తెల్ల సున్నపురాయి ప్రార్థనామందిరం ఉంది — చాలా బహుశా అతను బోధించిన అదే మందిరం — మరియు దగ్గరలో, క్రైస్తవులు చాలా ప్రారంభం నుండి భక్తితో పూజించిన ఒక సాధారణ మొదటి శతాబ్దపు ఇంటిపై నిర్మించిన ఒక అష్టభుజాకార బైజాంటైన్ చర్చి ఉంది, దాని పూత ప్రార్థనలతో గీయబడింది. ఆ గ్రామం మరియు దాని ప్రారంభ క్రైస్తవ జ్ఞాపకం దృఢమైన చరిత్ర.

కైసరయ మరిటిమా

మహా హేరోదు కైసరయ మరిటిమాను శూన్యం నుండి ఒక మెరిసే రోమన్ ఓడరేవుగా నిర్మించాడు — కృత్రిమ నౌకాశ్రయం, ఒక రంగస్థలం, ఒక గుర్రపు పందెం స్థలం మరియు ఒక పొడవైన నీటి కాలువ, జోసీఫస్ వర్ణించినట్లు సరిగ్గా అలాగే. 1961లో, రంగస్థల తవ్వకందారులు 'పొంతి పిలాతు, యూదయ అధిపతి' ద్వారా అంకితం చేయబడిన, తిరిగి ఉపయోగించిన ఒక సున్నపురాయి దిమ్మెను బయటకు తీశారు: పిలాతు పేరును చెప్పే ఏకైక శాసనం ఇది, ఎక్కడైనా. పౌలు నిర్బంధించబడి విచారించబడింది కూడా కైసరయలోనే, మరియు కొర్నేలి మొదటి అన్యజన మతమార్పిడి అయినది కూడా ఇక్కడే.

నజరేతు

యేసు కాలంలో నజరేతు ఉనికిలో లేదని సందేహవాదులు కొన్నిసార్లు చెప్పారు. కానీ నేల వేరే విషయం చెబుతోంది. ఆ పట్టణం క్రింద మరియు చుట్టూ, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఒక చిన్న మొదటి శతాబ్దపు వ్యవసాయ గ్రామపు అవశేషాలను కనుగొన్నారు — రాతిలో తొలచిన ఇళ్ళు, నిల్వ గుంతలు, సమాధులు, మరియు వ్యవసాయ మెట్ల పొలాలు, వీటిని ఈరోజు నజరేతు విలేజ్ వ్యవసాయ క్షేత్రంలో పునర్నిర్మించారు — వాటితో పాటు, ప్రారంభంలోనే పూజించబడిన నివాసాలపై నిర్మించిన మంగళవార్త చర్చి కూడా ఉంది. అది ఒక సాధారణ ప్రదేశం, సులభంగా విస్మరించదగినది ('నజరేతులో నుండి మంచిదేదైనా రాగలదా?'), కానీ అది నిశ్చయంగా అక్కడ ఉండేది.

టెల్ డాన్

టెల్ డాన్ పురాతన ఇజ్రాయెల్ యొక్క ఉత్తర కొసలో, జోర్దాను నదికి నీరందించే ఊటలలో ఒకదాని వద్ద ఉంది. దాను గోత్రం దీనిని స్వాధీనం చేసుకుని కొత్త పేరు పెట్టిందని, తర్వాత యరొబాము రాజు జెరూసలేముకు పోటీగా తన బంగారు దూడలలో ఒకదాన్ని ఇక్కడ పూజా స్థలంగా నిలిపాడని బైబిలు జ్ఞాపకం చేస్తుంది. ఆ గ్రంథాలు వర్ణించే విధమైన స్థలాన్నే తవ్వకందారులు బయటకు తీశారు: కొమ్ములున్న బలిపీఠంతో, పూజా సామగ్రితో కూడిన ఒక పెద్ద ఇనుప యుగపు పూజా వేదిక, ఒక పాలకుని కోసం పందిరి కుర్చీ కావచ్చునని భావించే భాగంతో కూడిన ఒక భారీ నగర ద్వారం, మరియు అంతకంటే పురాతనమైన మధ్య కంచు యుగపు మట్టి ఇటుక వంపు ద్వారం. కానీ డాన్ అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందింది 1993లో బయటి ద్వారం సమీపంలో దొరికిన ఒక విరిగిన బసాల్ట్ శిల వల్ల — టెల్ డాన్ శిలాఫలకం — ఇది చాలా బహుశా దమస్కు రాజు హజాయేలు వేయించిన అరామిక్ విజయ శాసనం, ఇందులో 'BYTDWD' అనే పదబంధం ఉంది, దీనిని అత్యధిక మంది పండితులు 'దావీదు వంశం' అని చదువుతారు. దావీదు వంశానికి బైబిలు బయటి నుండి లభించిన అత్యంత పురాతన ప్రస్తావన ఇదే.

లాకీషు (టెల్ లాకీషు)

జెరూసలేము తర్వాత యూదా రాజ్యంలో రెండవ అతి ముఖ్యమైన నగరం లాకీషు, తీర మైదానం నుండి లోతట్టు మార్గాలను కాపలా కాస్తూ ఉండేది. క్రీ.పూ. 701లో అష్షూరు రాజు సన్హెరీబు దీనిని ముట్టడించి నాశనం చేశాడు — బైబిలు పురావస్తు శాస్త్రమంతటిలో అత్యంత పూర్తిగా నమోదైన సంఘటనలలో ఇది ఒకటి. ఆ స్థలంలోనే పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు నగర గోడకు ఆనుకుని పేర్చిన అష్షూరు ముట్టడి వాలును (ప్రపంచంలో తెలిసిన అత్యంత పురాతన ముట్టడి వాలు), దానికి సరిపోయే ప్రతి-వాలును, కాలిపోయిన నాశన పొరను, మరియు వందల కొద్దీ బాణాల మొనలను, మానవ అవశేషాలను కనుగొన్నారు. ఈ విజయంపై సన్హెరీబు ఎంతగా గర్వించాడంటే, ఆ దాడిని వివరంగా చిత్రించే చెక్కడపు శిల్పాలతో తన నీనెవె రాజభవనంలోని ఒక గదిని అలంకరించాడు; ఆ లాకీషు శిల్పాలు ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. దశాబ్దాల తర్వాత, బాబిలోను యూదాను చివరిగా జయించడానికి ముందు, లాకీషులోని ఒక యూదా అధికారి 'లాకీషు లేఖలను' వదిలిపెట్టాడు, ఇవి సమీప పట్టణాల అగ్ని సంకేతాల కోసం కనిపెడుతున్నట్లు ప్రస్తావించే హీబ్రూ మట్టిపెంకు రాతలు.

ఖిర్బెట్ ఖేయాఫా

ఖిర్బెట్ ఖేయాఫా ఏలా లోయను చూస్తూ ఉన్న ఒక చిన్న, భారీగా కోటగా కట్టిన కొండ శిఖర పట్టణం — దావీదు మరియు గొల్యాతు కథ జరిగిన లోయగా బైబిలు దీనిని పేర్కొంటుంది. 2007 నుండి తవ్వబడిన దీనికి అనేక టన్నుల బరువుండే రాళ్లతో కట్టిన ఒక భారీ రెండంచెల నగర గోడ, రెండు ద్వారాలు, స్తంభాలున్న ఒక గిడ్డంగి, వందల కొద్దీ నిల్వ కుండల పిడులు, నమూనా పూజా స్థలాలున్న పూజా గదులు, మరియు ఖేయాఫా మట్టిపెంకు రాతతో సహా ప్రారంభ అక్షర శాసనాలు ఉన్నాయి. రేడియోకార్బన్ తేదీలు దాని స్వల్పకాల నివాసాన్ని క్రీ.పూ. పదకొండవ శతాబ్దపు చివర నుండి పదవ శతాబ్దపు ప్రారంభం మధ్య ఉంచుతాయి — సంప్రదాయంగా దావీదు రాజుకు కేటాయించిన కాలంలో సరిగ్గా — ఆపై అది విడిచిపెట్టబడింది. ఇక్కడి నుండి నిజాయితీగల చిత్రం చీలిపోతుంది. ప్రధాన తవ్వకందారు యోసేఫ్ గార్‌ఫింకెల్ ఇది పథకం ప్రకారం కట్టిన యూదా సరిహద్దు కోట అని వాదిస్తారు (ఇది బైబిలులోని షారయిము, 'రెండు ద్వారాలు' అని కూడా ప్రతిపాదిస్తారు), పంది ఎముకలు మరియు చెక్కిన విగ్రహాలు లేకపోవడాన్ని చూపిస్తూ. మరికొందరు అవే కనుగొనబడ్డ వాటిని చాలా భిన్నంగా చదువుతారు.

షిలో (ఖిర్బెట్ సైలున్)

షిలో బేతేలుకు ఉత్తరాన కొండ ప్రాంతంలో ఒక చిన్న దిబ్బపై ఉంది, ఖిర్బెట్ సైలున్‌తో నిర్ధారితంగా గుర్తించబడింది. 1920ల నుండి జరిగిన తవ్వకాలు — ముఖ్యంగా 1980లలో ఇజ్రాయెల్ ఫింకెల్‌స్టీన్ చేసిన పని — స్తంభాలున్న ప్రజా భవనాలు, మెడ-అంచు నిల్వ కుండలు, మరియు వ్యవస్థీకృత పూజా కార్యకలాపాలను సూచించే జంతువుల ఎముకల నిక్షేపాలతో కూడిన ఒక గణనీయమైన ఇనుప యుగం I నివాసాన్ని (సుమారు క్రీ.పూ. పన్నెండవ–పదకొండవ శతాబ్దాలు) బయటపెట్టాయి. దీనివల్ల షిలో అత్యుత్తమంగా రుజువైన ప్రారంభ ఇశ్రాయేలీయ ఆరాధనా కేంద్రాలలో ఒకటిగా నిలుస్తుంది, రాజరికానికి ముందు గుడారం నిలిచిన స్థలంగా బైబిలు దీనిని జ్ఞాపకం చేసుకోవడంతో సరిపోతూ. ఆ స్థలం క్రీ.పూ. 1050 ప్రాంతంలో హింసాత్మకంగా నాశనమైనట్లు లేదా విడిచిపెట్టబడినట్లు కనిపిస్తుంది, ఈ తేదీని చాలామంది 1 సమూయేలులోని ఫిలిష్తీయుల యుద్ధాలతో ముడిపెడతారు. శతాబ్దాల తర్వాత యిర్మీయా ఇప్పటికీ షిలో యొక్క నాశనాన్ని జెరూసలేముకు ఒక హెచ్చరికగా ప్రస్తావించాడు.

బెయేర్షెబా (టెల్ బెయేర్ షెబా)

టెల్ బెయేర్ షెబా నెగెవ్ ఉత్తర అంచున ఉన్న, అత్యంత జాగ్రత్తగా పథకం వేసి కట్టిన ఒక చిన్న ఇనుప యుగం II పట్టణం, ఒక యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలం. తవ్వకాలలో ఒక చుట్టు రహదారి, నాలుగు గదుల ద్వారం, గిడ్డంగులు, ఒక లోతైన బావి, మరియు రాతిలో తొలచిన ఒక క్లిష్టమైన నీటి వ్యవస్థ కలిగిన, కోటగా ఉన్న దీర్ఘవృత్తాకార నివాసం బయటపడింది — యూదా పట్టణ పథక రచనకు ఒక ఆదర్శ ఉదాహరణ. దీని అత్యంత ప్రసిద్ధ కనుగొన్నది చెక్కిన ఆష్లార్ దిమ్మెలతో కట్టిన ఒక పెద్ద నాలుగు కొమ్ముల బలిపీఠం: ఆ రాళ్లు తర్వాతి కాలపు గిడ్డంగి గోడలో నిర్మాణ సామగ్రిగా తిరిగి ఉపయోగించబడినట్లు కనుగొనబడ్డాయి, ఆ బలిపీఠం ఉద్దేశపూర్వకంగా విడదీయబడిందని చూపిస్తూ, మరియు అది స్థలంలోనూ ఇజ్రాయెల్ మ్యూజియంలోనూ పునర్నిర్మించబడింది. బైబిలులోని బెయేర్షెబా పితరులైన అబ్రాహాము మరియు ఇస్సాకుతో ముడిపడి ఉంది, మరియు 'దాను నుండి బెయేర్షెబా వరకు' అనే దేశ సంప్రదాయ దక్షిణ సరిహద్దును గుర్తించింది. తిరిగి ఉపయోగించిన బలిపీఠపు రాళ్లు, తర్వాత అణచివేయబడిన ఒక స్థానిక బలి ఆరాధన చిత్రానికి సరిపోతాయి.

షమరయ (సెబస్తీయ)

షమరయ ఉత్తర ఇశ్రాయేలు రాజ్యానికి రాజధాని, ఒమ్రీ రాజు ఒక ఆధిపత్య కొండపై స్థాపించాడు, తర్వాత హేరోదు యొక్క రోమన్ నగరమైన సెబస్తే స్థలంగా మారింది. కోట శిఖరంపై, తవ్వకందారులు ఆష్లార్‌తో కట్టిన ఒక పెద్ద రాజభవన సముదాయాన్ని బయటకు తీశారు, ఇది రాతినేలపై ఎత్తుగా, రెండంచెల గోడతో చుట్టబడి ఉంది — ఒమ్రీ మరియు అతని కుమారుడు అహాబుకు ఆపాదించబడింది, ఈ ప్రాంతంలోని అత్యుత్తమ ఇనుప యుగపు రాతిపనిలో ఒకటి. ఆ శిథిలాల నుండి ఫీనీషియన్ శైలిలో చక్కగా చెక్కిన వందల కొద్దీ దంతపు పొదుగుళ్లు అయిన షమరయ దంతపు వస్తువులు, మరియు ద్రాక్షారసం, నూనె సరఫరాలను నమోదు చేసే శాసిత మట్టిపెంకులైన షమరయ మట్టిపెంకు రాతలు వచ్చాయి. ఆ దంతపు వస్తువులు తరచుగా బైబిలు అహాబుకు ఆపాదించే 'దంతపు ఇంటి'తో ముడిపెట్టబడతాయి. కలిపి అవి, గ్రంథం చెప్పే చోటనే సరిగ్గా ఒక సంపన్నమైన, పరిపాలనాపరంగా వ్యవస్థీకృతమైన ఒమ్రీయుల దర్బారును రుజువు చేస్తాయి.

గెజెరు (టెల్ గెజెరు)

టెల్ గెజెరు తీర మైదానానికి, కొండ ప్రాంతానికి మధ్య ఒక వ్యూహాత్మక కనుమను కాపలా కాస్తుంది, మరియు ఈ ప్రాంతంలో అత్యంత పూర్తిగా తవ్వబడిన దిబ్బలలో ఇది ఒకటి. దీని ఇనుప యుగపు భారీ ఆరు గదుల ద్వారం మరియు రెండంచెల గోడ, మెగిద్దో మరియు హాజోరులోని ఇలాంటి ద్వారాలతో దగ్గరగా సరిపోతాయి, మరియు సొలొమోను కోటగా కట్టిన నగరాలుగా 1 రాజులు 9:15 ఈ మూడింటినీ జాబితా చేస్తుంది. ఆ స్థలం తెలిసిన అత్యంత పురాతన హీబ్రూ శాసనాలలో ఒకటైన పదవ శతాబ్దపు గెజెరు కేలండరును, మరియు 'గెజెరు సరిహద్దు' అని చెక్కి పురాతన నగరపు పేరును భౌతికంగా స్థిరపరచే సరిహద్దు రాళ్ల సమూహాన్ని కూడా ఇచ్చింది. ఆ ద్వారం తేల్చని విషయం దాని ఖచ్చితమైన తేదీ: యిగేల్ యాదిన్ దీనిని పదవ శతాబ్దపు సొలొమోను పనిగా చదివాడు, అయితే ఇజ్రాయెల్ ఫింకెల్‌స్టీన్ యొక్క 'తక్కువ కాలక్రమం' దీనిని తొమ్మిదవ శతాబ్దపు ఒమ్రీయుల రాజ్యానికి తిరిగి కేటాయిస్తుంది. ఇటీవలి రేడియోకార్బన్ పని ముందటి తేదీ కోసం వాదించడానికి ఉపయోగించబడింది, కానీ ఆ వివాదం నిజమైనది, పరిష్కారం కానిది. ఆ రాళ్లు నిజమైనవి, ముఖ్యమైనవి; అవి చెందే కిరీటం మాత్రం ఇంకా వివాదాస్పదంగా ఉంది.

అరాదు (టెల్ అరాదు)

టెల్ అరాదుకు రెండు భాగాలున్నాయి: ఒక పెద్ద ప్రారంభ కంచు యుగపు దిగువ నగరం మరియు దానికి పైన కొండపై, ఇనుప యుగపు యూదా కోటల వరుస. అత్యంత అద్భుతమైన కనుగొన్నది కోట లోపల కట్టిన ఒక చిన్న దేవాలయం, ఒక ఆవరణం, ఒక బలి బలిపీఠం, మరియు మెట్ల ద్వారా చేరే ఒక అంతర్గత 'అతిపరిశుద్ధ స్థలం'తో అమర్చబడింది, అక్కడ రెండు ధూప బలిపీఠాలు మరియు నిలువు రాళ్లు (మసేబోత్) దొరికాయి. ఇప్పటివరకు తవ్వబడిన ఈ రకమైన ఏకైక ఇశ్రాయేలీయ పూజా స్థలం ఇదే, మరియు దాని రూపకల్పన బైబిలులోని గుడారాన్ని సూక్ష్మంగా ప్రతిధ్వనిస్తుంది. ఆ కోట, సైనిక మరియు సరఫరా ఆజ్ఞలను నమోదు చేసే, ప్రారంభ హీబ్రూ లిపిలో సిరాతో రాసిన సుమారు వంద మట్టిపెంకులైన అరాదు మట్టిపెంకు రాతలను కూడా ఇచ్చింది, వీటిలో అనేకం 'యెహోవా మందిరాన్ని' పేర్కొంటాయి. కలిపి, ఆ దేవాలయం మరియు మట్టిపెంకు రాతలు, జెరూసలేముకు వెలుపల యెహోవా ఆరాధన మరియు పనిచేస్తున్న ఒక యూదా సైనిక స్థావరపు అరుదైన భౌతిక సాక్ష్యాన్ని ఇస్తాయి. బైబిలులోని అరాదు ప్రధానంగా అరణ్య వృత్తాంతాలలో ఒక కనానీయ ప్రత్యర్థిగా కనిపిస్తుంది; తవ్వబడిన ఇశ్రాయేలీయ కోట తర్వాతి, బాగా రుజువైన కాలానికి చెందినది.

బేత్షెయాను (బేత్ షెయాన్)

బేత్షెయాను సుమారు ఆరు వేల సంవత్సరాల నివాసంతో కూడిన ఒక ఎత్తైన బహుళ-కాలపు దిబ్బ, జెజ్రీల్ మరియు జోర్దాను లోయలు కలిసే చోట ఉంది. ఐగుప్తు యొక్క నూతన రాజ్య కాలంలో ఇది ఒక సామ్రాజ్య పరిపాలనా కేంద్రంగా పనిచేసింది, మరియు తవ్వకందారులు అక్కడ ఐగుప్తు ఉనికిని నమోదు చేసే ఐగుప్తు శాసనాలు, శిల్పాలతో కూడిన ఒక అధిపతి నివాసాన్ని, దేవాలయాలను బయటకు తీశారు. బైబిలులో, సమీపంలోని గిల్బోవ కొండ వద్ద సౌలు ఓడిపోయిన తర్వాత ఫిలిష్తీయులు అతని దేహాన్ని బేత్షెయాను గోడకు కట్టారు (1 సమూయేలు 31), ఇది ఆ స్థలపు అత్యంత చిరస్మరణీయ అనుబంధాలలో ఒకటి. ఆ దిబ్బ అడుగున ఒక ఘనమైన రోమన్ మరియు బైజాంటైన్ నగరం, సిథోపొలిస్, ఉంది, స్తంభాల వరుసతో కూడిన ప్రధాన వీధి, రంగస్థలం, మరియు దేశంలోని అత్యుత్తమంగా భద్రపరచబడిన స్నానశాలలతో. ఆ ఐగుప్తు అధిపతి సముదాయం మరియు గ్రీకో-రోమన్ నగరం దృఢంగా తవ్వబడి, తేదీ నిర్ణయించబడ్డాయి. అయితే గోడపై సౌలు దేహపు నిర్దిష్ట సంఘటన మాత్రం పురావస్తు శాస్త్రం నిర్ధారించలేని లేదా తిరస్కరించలేని కథనం.

కుమ్రాన్

కుమ్రాన్ మృత సముద్రానికి పైన ఒక మార్ల్ పీఠభూమిపై ఉన్న ఒక శిథిల నివాసం, 1950ల అంతటా రోలాండ్ డి వో దీనిని తవ్వాడు. దాని భవనాలు, నీటి కాలువలు, ఆచార స్నానశాలలు, స్మశానం, మరియు డి వో 'లేఖనశాల' అని పిలిచిన ఒక గది, 1946 మరియు 1956 మధ్య సుమారు 900 చేతిరాత గ్రంథాలు — మృత సముద్రపు గ్రంథాలు — దొరికిన సమీపంలోని పదకొండు గుహల పక్కన ఉన్నాయి. ఆ గ్రంథాలే ఆ స్థలపు ప్రపంచాన్ని మార్చిన వారసత్వం: వాటిలో గతంలో తెలిసిన ఏ హీబ్రూ బైబిలు చేతిరాత గ్రంథం కంటే సుమారు వెయ్యి సంవత్సరాలు పురాతనమైన యెషయా యొక్క దాదాపు పూర్తి ప్రతి ఉంది. ఆ నివాసం స్వయంగా దృఢంగా నమోదైంది; అక్కడ ప్రజలు ఏమి చేశారనేది పరిష్కారం కాలేదు. డి వో దీనిని గ్రంథాలను ప్రతిలిఖించిన ఎస్సేనుల ఒక సన్యాసి సమాజంగా చదివాడు, కానీ ఇతర పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అవే గోడలను చాలా భిన్నంగా చదివారు.

మసాదా

మసాదా మృత సముద్రానికి పైన లేచిన ఒక ఏకాంత ఎడారి పీఠభూమి, ఇక్కడ మహా హేరోదు ఒక కోటగా ఉన్న ఆశ్రయాన్ని కట్టాడు — ఉత్తర శిఖరపు కొండపై ఒక అద్భుతమైన మూడంచెల 'వేలాడే' రాజభవనం, గిడ్డంగులు, నీటి తొట్టెలు, మరియు ఒక స్నానశాలతో సహా — యేసు జననానికి ముందటి దశాబ్దాలలో. క్రీ.శ. 70లో జెరూసలేము పతనమైన తర్వాత, యూదా తిరుగుబాటుదారులు (సికారీ) రోమన్లు దీనిని సుమారు క్రీ.శ. 73/74లో ముట్టడించేవరకు శిఖరాన్ని పట్టుకున్నారు, పశ్చిమ వాలుపైకి ఒక భారీ దాడి వాలును కట్టుతూ. యిగేల్ యాదిన్ యొక్క 1963–65 తవ్వకాలు హేరోదు రాజభవనాలను, తిరుగుబాటుదారుల నివాసాన్ని, మరియు పొడి గాలిలో అరుదైన స్పష్టతతో మిగిలిన రోమన్ ముట్టడి కట్టడాలను బయటపెట్టాయి. జోసీఫస్ ప్రకారం, రక్షకులు బంధించబడటానికి బదులు సామూహిక ఆత్మహత్యను ఎంచుకున్నారు — పురావస్తు శాస్త్రం కేవలం పాక్షికంగానే తాకగల ఒక వెంటాడే కథ. ఆ రాళ్లు ఒక రాజభవనాన్ని మరియు ఒక ముట్టడిని నిర్ధారిస్తాయి; ఆ చివరి రాత్రి మాత్రం ఎక్కువగా ఒకే ఒక్క పురాతన రచయిత నుండి తెలిసినది.

హేరోదియం (హేరోదియోన్)

హేరోదియం ఒక శంకువు ఆకారపు కొండ, పాక్షికంగా కృత్రిమమైనది, దీనిపై మహా హేరోదు సుమారు క్రీ.పూ. 23 మరియు 15 మధ్య తన కోసం కట్టిన ఒక కోట రాజభవనం ఉంది. తవ్వకాలలో బురుజులతో కూడిన ఒక గుండ్రని ఎగువ కోట, ఒక పెద్ద కొలను మరియు ఉద్యానవనాలతో కూడిన ఒక విలాసవంతమైన దిగువ రాజభవనం, స్నానశాలలు, మరియు ఒక చిన్న రంగస్థలం బయటపడ్డాయి — హేరోదు తన సమాధి స్థలంగా కూడా ఎంచుకున్నాడని జోసీఫస్ చెప్పే ఒక ప్రైవేటు రాజ సముదాయం. 2007లో, దశాబ్దాల అన్వేషణ తర్వాత, పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ఏహుద్ నెట్జర్ ఈశాన్య వాలుపై, ఒక సమాధి మందిరాన్ని మరియు హేరోదు సమాధిగా అతను గుర్తించిన అలంకృత శవపేటికల ముక్కలను కనుగొన్నానని ప్రకటించాడు. ఆ రాజభవన-కోట స్వయంగా పూర్తిగా నమోదైంది; సమాధి గుర్తింపు మాత్రం ఎక్కువ వివాదాస్పదమైనది. సువార్తలు ప్రారంభమయ్యే సమయంలో యూదయను పరిపాలించిన హేరోదు యొక్క అత్యంత స్పష్టమైన భౌతిక ఆనవాళ్లలో ఒకటిగా ఇది నిలుస్తుంది.

మగ్దలా (మిగ్దల్)

గలిలయ సముద్రపు పశ్చిమ తీరాన ఒక మొదటి శతాబ్దపు యూదుల పట్టణపు తవ్వబడిన అవశేషాలు ఉన్నాయి — సువార్తలలో మగ్దలా, హీబ్రూలో మిగ్దల్, మరియు గ్రీకు, రోమన్ రచయితల ప్రకారం తారికేయ. 2009లో ఒక అతిథి గృహం కోసం నేలను శుభ్రం చేస్తుండగా, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు రెండవ దేవాలయ కాలానికి చెందిన ఒక చిన్న ప్రార్థనామందిరాన్ని కనుగొన్నారు, గలిలయలో ఇప్పటివరకు దొరికిన కొద్ది మొదటి శతాబ్దపు ప్రార్థనామందిరాలలో ఒకటి. దాని మధ్యలో ఒక చెక్కిన బసాల్ట్ దిమ్మె, 'మగ్దలా శిల', ఉంది, ఇది ఏడు కొమ్మల మెనోరా యొక్క తెలిసిన అత్యంత పురాతన శిల్పాలలో ఒకదాన్ని, మరియు అది తయారైనప్పుడు ఇంకా నిలిచి ఉన్న జెరూసలేము దేవాలయాన్ని నమూనాగా చేసుకున్నట్లు కనిపించే చిత్రణను కలిగి ఉంది. ఒక మార్కెట్, ఆచార స్నానశాలలు, మరియు ఒక రాతి వీధి కూడా బయటపడ్డాయి, మరియు అదే కాలపు రెండవ ప్రార్థనామందిరం 2021లో నివేదించబడింది. ఇది శతాబ్దాల కొండచరియ శిథిలాల కింద భద్రపరచబడిన, యేసు ప్రపంచపు ఒక నిజమైన పట్టణం.

కైసరయ ఫిలిప్పీ (బానియాస్)

హెర్మోను కొండ దిగువన, జోర్దాను నది ప్రధాన ఊటలలో ఒకటి ఒక కొండ నుండి ఉబికే చోట, సువార్తలు కైసరయ ఫిలిప్పీ అని పిలిచే నగరపు శిథిలాలు ఉన్నాయి — ఇది గ్రీకు దేవుడు పానుకు అంకితమైన పూజా స్థలం వల్ల ముందు పానేయాస్ లేదా బానియాస్ అని పిలువబడింది. ఆ ఊట పక్కన ఉన్న ఒక పెద్ద రాతి ముఖంపై ఒకప్పుడు విగ్రహాలను పట్టుకున్న గూళ్లు తొలచబడ్డాయి; మూడింటిపై పాను మరియు అతని సహచరుల పేర్లను చెప్పే గ్రీకు శాసనాలు ఉన్నాయి. 1967 నుండి జరిగిన తవ్వకాలు పాను గుహ-పూజా స్థలాన్ని, మరియు ఒక హేరోదు-కాలపు రాజభవనం, రోమన్ నగర అవశేషాలను శుభ్రం చేశాయి, హేరోదు ఫిలిప్పు తిరిగి కట్టి పేరు మార్చిన ఒక వర్ధిల్లుతున్న అన్యమత ఆరాధనా కేంద్రాన్ని నిర్ధారిస్తూ. ఇదే పేతురు 'నీవు క్రీస్తువు' అని ఒప్పుకున్న, మరియు యేసు 'ఈ బండపై నా సంఘాన్ని కట్టుతాను' అని జవాబిచ్చిన స్థలం. ఆ నగరం, ఆ ఊట, మరియు పాను పూజా స్థలం అన్నీ రాతిలో దృఢంగా రుజువయ్యాయి.

బేత్లెహేము — జనన చర్చి

బేత్లెహేము నడిబొడ్డున, యేసు జన్మించిన స్థలంగా చాలాకాలంగా పూజించబడే ఒక సున్నపురాతి గుహపై కట్టిన, క్రైస్తవ్యంలో ఎక్కడైనా నిరంతరం ఉపయోగంలో ఉన్న అత్యంత పురాతన చర్చిలలో ఒకటి నిలిచి ఉంది. తన తల్లి హెలేనా సందర్శన తర్వాత సుమారు క్రీ.శ. 326-339లో చక్రవర్తి కాన్‌స్టాంటైన్ ఇక్కడ మొదటి బసిలికాను కట్టించాడు; ఆ కట్టడం నశించినప్పుడు, జస్టీనియన్ ఆరవ శతాబ్దంలో దాన్ని తిరిగి కట్టించాడు, దాని అరిగిన రాతి కేంద్రం నేటికీ మిగిలి ఉంది. చరిత్ర నిజంగా అనుసరించగలిగేది ఆ పూజ: మూడవ శతాబ్దపు మధ్యంతో మొదలు, యేసు జన్మించిన 'గుహ'ను ప్రజలకు చూపేవారని ఆరిజెన్ రాశాడు, మరియు ఆ స్థలం ఎంత ముఖ్యమైనదంటే సుమారు క్రీ.శ. 135లో హడ్రియన్ దానిపై ఒక అన్యమత పూజా స్థలాన్ని నాటాడని చెప్పబడింది. ఆ తెగని జ్ఞాపక గొలుసు నిజమైనది, నమోదైనది. అయితే జన్మస్థానం స్వయంగా, అనేక శతాబ్దాలుగా గౌరవించబడిన ఒక సంప్రదాయం, పురావస్తు శాస్త్రం నిర్ధారించగల వాస్తవం కాదు.

సెఫోరిస్ (జిప్పోరీ)

సెఫోరిస్ — హీబ్రూలో జిప్పోరీ — నజరేతు నుండి సుమారు ఆరు కిలోమీటర్ల దూరంలోని ఒక ప్రధాన గలిలయ నగరం, ఒక మొదటి శతాబ్దపు కూలివాడు ఒక్క రోజులో అక్కడికి వెళ్లి తిరిగి రాగలిగినంత దగ్గరగా. హేరోదు అంతిపా మొదటి శతాబ్దం ప్రారంభంలో దీన్ని 'గలిలయ ఆభరణం'గా తిరిగి కట్టించాడు, మరియు ఇది ఇజ్రాయెల్‌లో అత్యంత పూర్తిగా తవ్వబడిన స్థలాలలో ఒకటిగా మారింది, వీధులు, ఒక రంగస్థలం, మరియు అరవైకి పైగా వివరంగా రూపొందించిన రోమన్-కాలపు మొజాయిక్‌లను ఇస్తూ. వాటిలో 'గలిలయ మోనాలిసా' అని ముద్దుపేరుతో పిలిచే ఒక స్త్రీ యొక్క సున్నితమైన చిత్రం ఉంది. యేసు మరియు యోసేపు ఒక టెక్టోన్ — ఒక చేతివృత్తి కళాకారుడు లేదా నిర్మాతగా — జ్ఞాపకం చేయబడ్డారు కాబట్టి, వారు ఈ వర్ధిల్లుతున్న సమీప నగరంలో పని కనుగొని ఉండవచ్చునని రచయితలు తరచుగా పేర్కొంటారు. అది భౌగోళికం మరియు వాణిజ్యం నుండి వచ్చే సహేతుకమైన ఊహ, ఏ గ్రంథం లేదా కళాఖండం నమోదు చేసినది కాదు.

యాకోబు బావి (బీర్ యాకూబ్)

గెరిజీము కొండ దిగువన, బైబిలులోని షెకెముతో గుర్తించబడిన దిబ్బ అయిన టెల్ బాలాటా నుండి కొద్ది దూరంలో, మట్టి మరియు రాతి గుండా సుమారు నలభై మీటర్ల లోతుకు తొలిచిన ఒక నిజంగా పురాతన, లోతైన బావి ఉంది. ఇది ఆ ప్రకృతిదృశ్యపు ఒక నిజమైన లక్షణం, మరియు దాని వాడుక పురాతన కాలం లోతుకు చేరుతుంది. క్రైస్తవులు దీనిని యోహాను 4 బావిగా — యేసు ఒక సమరయ స్త్రీని నీళ్లు అడిగిన చోటుగా — కనీసం నాల్గవ శతాబ్దం నుండి పూజిస్తున్నారు: 384 నాటికి ఇక్కడ ఒక సిలువ ఆకారపు చర్చి ఉందని జెరోము ప్రస్తావిస్తాడు, తర్వాత జస్టీనియన్ కింద, మళ్లీ 1175లో క్రూసేడర్ల కింద, చివరగా దీన్ని నేడు కాపాడే గ్రీకు ఆర్థొడాక్స్ చర్చిగా తిరిగి కట్టబడింది. ఆ బావి యొక్క పురాతనత్వం నిస్సందేహమైనది. అయితే పితరుడైన యాకోబుతో, మరియు నిర్దిష్ట సువార్త సంఘటనతో దాని ముడి, ఆ సంఘటనలతో దాన్ని జోడించే ఏ శాసనం లేదా గ్రంథం కాక దీర్ఘ సంప్రదాయంపైనే ఆధారపడి ఉంది.

ఊరు (టెల్ ఎల్-ముఖయ్యర్)

ప్రాచీన సుమేరులోని గొప్ప నగరాలలో ఊరు ఒకటి — దిగువ యూఫ్రటీసు నదీ తీరాన నిర్మించబడిన ఒక ప్రాకారసహిత మహానగరం, దీని శిథిలాలు నేటికీ మైదానం నుండి పైకి లేస్తూ, రాజు ఊర్-నమ్ము క్రీ.పూ. దాదాపు 2100లో కట్టించిన మట్టి-ఇటుక ‘ఊరు జిగ్గురాట్’గా నిలిచి ఉన్నాయి. 1920, 1930 దశకాలలో లియొనార్డ్ వూలీ చేసిన తవ్వకాలు ఆలయాలను, ఇళ్లను, బంగారం, తంతివాద్యాలు, సామూహిక ఖననానికి సంబంధించిన సాక్ష్యంతో కూడిన అబ్బురపరిచే రాజ శ్మశానాన్ని వెలికితీశాయి. ఊరు ఒక నిజమైన, సంపన్నమైన, చక్కగా వ్యవస్థీకృతమైన నగరమని ఎలాంటి సందేహమూ లేదు. కనానుకు వెళ్లే మార్గంలో అబ్రాహాము కుటుంబం విడిచిపెట్టిన నివాసంగా బైబిల్ ఊరును పేర్కొంటూ, దానిని ‘కల్దీయుల ఊరు’ అని పిలుస్తుంది. ఇది రాతిలో, మట్టిలో గొప్పగా నమోదైన ఒక నిజమైన స్థలం — కానీ ఈ దక్షిణపు ఊరే అబ్రాహాము జన్మస్థలమా అనేది ఒక వేరుగా, మరింత వివాదాస్పదమైన ప్రశ్న.

హారాను

హారాను ఎగువ మెసొపొటేమియాలోని సారవాహ మార్గాలపై ఉన్న ఒక ప్రాచీన నగరం — వేల సంవత్సరాలుగా జనావాసమై, చంద్రదేవుడు సిన్‌కు అంకితమైన తన గొప్ప ఆలయం కారణంగా ప్రాచీన కాలమంతటా ప్రసిద్ధి పొందింది. అష్షూరీ నమోదులు, తర్వాతి రోమన్ చరిత్ర, నిలిచి ఉన్న శిథిలాలు — ప్రపంచంలోని అత్యంత పురాతన విశ్వవిద్యాలయ-మసీదు సముదాయాలలో ఒకదాని అవశేషాలు, ఈ ప్రాంతపు విలక్షణమైన శంకు-ఆకారపు మట్టి-ఇటుక ‘తేనెతుట్టె’ ఇళ్లతో సహా — అన్నీ ఒక నిజమైన, దీర్ఘకాలం మనుగడ సాగించిన స్థావరాన్ని రుజువు చేస్తాయి. బైబిల్ అబ్రాహాము కుటుంబాన్ని ఇక్కడ ఉంచుతుంది: తెరహు హారానులో స్థిరపడి అక్కడే చనిపోయాడు, అబ్రాహాము హారాను నుండి కనానుకు బయలుదేరాడు. తరాల తర్వాత, యాకోబు తన బంధువుల వద్దకు ఇదే ప్రాంతమైన పద్దనరాముకు పారిపోయాడు. నగరమైతే గట్టిగా చారిత్రకమైనది; పితరుల విశ్రాంతిస్థలంగా దాని పాత్ర మాత్రం, పాఠాలు వర్ణించే భౌగోళిక, వాణిజ్య ప్రపంచానికి సరిపోయే బైబిల్ సంప్రదాయం.

ఉరుక్ (వార్కా)

నేటి వార్కా అయిన ఉరుక్ ప్రపంచపు తొలి నిజమైన నగరాలలో ఒకటి — తన ఉచ్ఛదశలో పదివేల మంది జనాభాను కలిగి ఉండి ఉండవచ్చిన విశాలమైన ప్రాకారసహిత కేంద్రం, గిల్గమేష్ ఇతిహాసానికి రంగస్థలం, తొలి క్యూనిఫారం మట్టిపలకలు కొన్ని ఇక్కడే దొరకడంతో రాత పుట్టుకకే జన్మస్థలం. 1849లో విలియం లోఫ్టస్ దీన్ని మళ్లీ కనుగొన్నాడు, 1900ల ఆరంభం నుండి జర్మన్ యాత్రా బృందాలు భారీ స్థాయిలో దీన్ని తవ్వాయి; అను జిగ్గురాట్ వంటి స్మారక ఆలయ వేదికలు, తెల్ల ఆలయపు అవశేషాలు దాని శిథిలాలలో ఉన్నాయి. ప్రాచీన నాగరికతకు నమోదైన మూలస్తంభంగా ఉరుక్‌కు ఏ బైబిల్ ఉపశీర్షికా అవసరం లేదు. షీనారులో స్థాపించబడిన నగరాల జాబితా అయిన జాతుల పట్టికలో ‘ఏరెకు’ అనే పేరుతో లేఖనం దీన్ని ఒకేసారి మాత్రమే పేర్కొంటుంది. ఆ ఒక్క ప్రస్తావనే ఈ సంబంధమంతా, దానిని అలాగే స్పష్టంగా చెప్పాలి.

బబులోను

బాగ్దాదుకు దాదాపు 85 కి.మీ. దక్షిణాన యూఫ్రటీసు నదీ తీరాన బబులోను నిలుస్తుంది, దాని శిథిలాలు నిజమైనవి, విస్తారమైనవి — మట్టి-ఇటుక ప్రాకారాలు, ఆలయ పునాదులు, ఎతెమెనన్కి అనే గొప్ప జిగ్గురాట్ అడుగుభాగం నేటికీ, క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దంలో రెండవ నెబుకద్నెజరు తిరిగి నిర్మించిన నగరాన్ని రేఖామాత్రంగా చూపుతాయి. దాని అత్యంత ప్రసిద్ధ స్మారకం — నడుస్తున్న సింహాలు, డ్రాగన్లు, ఎద్దులతో కూడిన మెరుపు-ఇటుక ఐష్తార్ ద్వారం — 1900ల ఆరంభంలో రాబర్ట్ కోల్డెవే జర్మన్ బృందం చేత తవ్వబడింది; మిగిలిన అసలైన ఇటుకలను తిరిగి అమర్చి, ప్రస్తుతం బెర్లిన్‌లోని పెర్గమన్ మ్యూజియంలో నిలిచి ఉన్న పునర్నిర్మాణంగా మలిచారు. బైబిల్ కోసం ఇది ప్రవాసపు నగరం: యెరూషలేము పతనం (2 రాజులు 25), కీర్తన 137లోని కన్నీళ్లు, దానియేలు రాజాస్థానం — అన్నీ ఇక్కడే జరుగుతాయి. బబులోను యూదాను బందీగా తీసుకెళ్లిన సామ్రాజ్యం, ప్రవచనంలో నశించడానికి నిర్ణయించబడిన లౌకిక శక్తికి ప్రతిరూపం. ఈ భౌతిక అవశేషాలు, దాని విస్తృతి, వైభవం బైబిల్ జ్ఞాపకానికి సరిపోయే ఒక మహానగరాన్ని నిర్ధారిస్తాయి.

నీనెవె

నీనెవె అష్షూరు సామ్రాజ్యపు చివరి గొప్ప రాజధాని; నేటి మోసుల్‌కు తిగ్రీసు నదికి అవతల ఉన్న దాని ప్రాకారసహిత దిబ్బలు — కుయుంజిక్, నబీ యూనుస్. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో ఆస్టెన్ హెన్రీ లేయార్డ్, హోర్ముజ్ద్ రస్సామ్ చేసిన తవ్వకాలు సన్హెరీబు ‘సాటిలేని రాజభవనాన్ని,’ అష్షూర్‌బనిపాల్ గ్రంథాలయాన్ని వెలికితీశాయి — గిల్గమేష్ ఇతిహాసంలోని జలప్రళయ వృత్తాంతంతో సహా పదివేల క్యూనిఫారం మట్టిపలకలు అందులో ఉన్నాయి. అదే రాజభవనం నుండి యూదా నగరమైన లాకీషును అష్షూరు ముట్టడించిన కథను చెక్కిన లాకీషు శిల్పఫలకాలు వచ్చాయి; ఈ నిధులు ప్రస్తుతం బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. బైబిల్ కోసం నీనెవె — యోనా హెచ్చరించడానికి పంపబడిన నగరం, నహూము వినాశ ప్రవచనానికి లక్ష్యం, హిజ్కియా యెరూషలేముపైకి తన సైన్యంతో ఒత్తిడి తెచ్చిన సన్హెరీబు రాజధాని. దాని తవ్వబడిన రాజభవనాలు, ఆర్కైవ్‌లు దీన్ని ప్రాచీన సమీప-తూర్పు దేశపు అత్యుత్తమంగా నమోదైన నగరాలలో ఒకటిగా చేస్తాయి.

షూషను (సూసా)

బైబిల్ చెప్పే షూషను అయిన సూసా ఒక ప్రాచీన ఏలామీ నగరం — ఇది తర్వాత అకిమెనిద్ పారసీక సామ్రాజ్యపు రాజధానులలో ఒకటిగా మారింది. దాని ఎత్తైన వేదికపై మొదటి దర్యావేషు స్తంభసహిత సభాభవనమైన అపదానాతో ఒక గొప్ప రాజభవన సముదాయాన్ని నిర్మించాడు; ఆకాశాన్ని అంటే దాని స్తంభాలపైన జంట-ఎద్దుల శిఖరాలు అలంకరించి ఉండేవి — వాటిలో ఒకటి ప్రస్తుతం పారిస్‌లోని లూవర్‌లో ఉంది. 1880ల నుండి సూసా వద్ద పనిచేసిన ఫ్రెంచ్ పురావస్తు బృందాలు, ప్రాచీన కాలంలో ఇతర నగరాల నుండి ఇక్కడికి తరలించబడి తర్వాత తిరిగి దొరికిన ప్రసిద్ధ హమ్మురాబి ధర్మశాస్త్ర శిలాశాసనాన్ని, దర్యావేషు విగ్రహాన్ని కూడా వెలికితీశాయి. బైబిల్ కోసం సూసా — ఎస్తేరు గ్రంథానికి రంగస్థలం, నెహెమ్యా పారసీక రాజుకు సేవ చేసిన శీతకాల నివాసం (నెహెమ్యా 1:1), దానియేలు దర్శనాలలో ఒకదానికి నేపథ్యం (దానియేలు 8:2). పాఠానికి, స్థలానికి మధ్య సంబంధం ప్రత్యక్షమైనది, చక్కగా రుజువైనది.

ఎఫెసు

ఎఫెసు ప్రపంచంలోనే అత్యుత్తమంగా భద్రపరచబడిన ప్రాచీన నగరాలలో ఒకటి, 1860ల నుండి తవ్వబడుతూ, ఇప్పటికీ ఆస్ట్రియన్ పురావస్తు సంస్థ చేత పని కొనసాగుతోంది. పునర్నిర్మించిన సెల్సస్ గ్రంథాలయం, దాదాపు 25,000 మందిని ఇముడ్చుకునే గొప్ప రంగస్థలం, పాలరాతి వీధులు, మెట్ల ఇళ్లు — ఇవన్నీ కలిసి ఒక ప్రధాన గ్రీకో-రోమన్ ఓడరేవును, ప్రావిన్సు రాజధానిని సజీవంగా కళ్లముందు నిలుపుతాయి. దగ్గరలో ప్రాచీన ప్రపంచపు సప్తాశ్చర్యాలలో ఒకటైన ఆర్తెమిస్ దేవాలయం ఉండేది, దానిలో ఇప్పుడు కొన్ని శకలాలు, తిరిగి అమర్చిన ఒక్క స్తంభం మాత్రమే మిగిలాయి. కొత్త నిబంధన అపొస్తలుడైన పౌలును ఇక్కడ సుమారు మూడు సంవత్సరాలు ఉంచుతుంది, మరియు అపొస్తలుల కార్యములు 19 ఆర్తెమిస్ వెండి పనివారి అల్లరిని సరిగ్గా ఈ రంగస్థలంలోనే ఉంచుతుంది; ప్రకటన గ్రంథంలో సంబోధించబడిన ఏడు సంఘాలలో ఎఫెసు మొదటిది కూడా. ఆ నగరాన్ని, దాని రంగస్థలాన్ని, మరియు బైబిల్ వృత్తాంతం ఊహించుకునే ఆర్తెమిస్ ఆరాధనను పురావస్తు శాస్త్రం నిర్ధారిస్తుంది.

స్మిర్నా (ఇజ్మీర్)

స్మిర్నా అంటే ఆధునిక ఇజ్మీర్, వేల సంవత్సరాలుగా నిరంతరం జనావాసమైన ఒక పెద్ద టర్కీ నగరం — అంటే ఎఫెసు వలె బహిర్గతంగా కాక, ఆ ప్రాచీన నగరం ఎక్కువగా ఒక సజీవ మహానగరం క్రింద పూడిపోయి ఉంది. ప్రధానంగా తవ్వబడిన అవశేషం పాగోస్ కొండ దిగువన ఉన్న రోమన్ అగోరా — క్రీ.శ. 178లో ఒక వినాశకర భూకంపం తర్వాత మార్కస్ ఆరేలియస్ కాలంలో తిరిగి కట్టిన ఒక మార్కెట్ ప్రదేశం, పౌర కేంద్రం, దాని స్తంభాల బసిలికా, తోరణాలు, మరియు వంపు కప్పులున్న దిగువ అంతస్తు నేటికీ నిలిచి ఉన్నాయి. అక్కడ దొరికిన శిలాశాసనాలు, సామ్రాజ్యమంతటా ఉన్న నగరాలు భూకంప సహాయాన్ని పంపినట్లు కూడా నమోదు చేస్తాయి. ప్రకటన 2:8-11లో 'మరణము వరకు నమ్మకముగా ఉండు' అని చెప్పబడిన సంఘం స్మిర్నా, మరియు దాని బిషప్పు పొలికార్ప్ తర్వాత హతసాక్షి అయిన సంగతిని క్రైస్తవ సంప్రదాయం జ్ఞాపకం చేసుకుంటుంది. ప్రాచీన స్మిర్నా నిజమైన, సంపన్న ఓడరేవు అని, దాని పౌర కేంద్రాన్ని నేటికీ సందర్శించవచ్చని పురావస్తు శాస్త్రం నిర్ధారిస్తుంది.

పెర్గమన్ (బెర్గామా)

పెర్గమన్ ఆధునిక బెర్గామా పట్టణం పైన ఒక నిటారైన ఆండిసైట్ కొండను కిరీటంలా అలంకరిస్తుంది, దాని ఎత్తైన కోట కొండ వాలును 300 మీటర్లకు పైగా మెట్ల మెట్లుగా ఎక్కుతుంది. దాని అత్యంత నాటకీయమైన స్మారకం రంగస్థలం — ప్రపంచంలోని అత్యంత నిటారైన వాటిలో ఒకటి, వాలులో తొలచబడి, దాదాపు 10,000 మంది ప్రేక్షకుల కోసం 78 వరుసలతో ఉంది. ఇక్కడే మహా బలిపీఠం కూడా ఉండేది, ఇది సాధారణంగా జ్యూస్, ఎథీనాలతో ముడిపెట్టబడి, తన గిగంటోమాకీ శిల్పపట్టీ కారణంగా ప్రసిద్ధి పొందింది; 1880లలో తవ్వబడిన దీన్ని తరలించి బెర్లిన్‌లోని పెర్గమన్ మ్యూజియంలో పునర్నిర్మించారు. ఈ నగరంలో వైద్యుడైన గాలెన్ పనిచేసిన అస్క్లేపియాన్ ఆరోగ్య పూజా స్థలం కూడా ఉండేది, మరియు ఇది రోమన్ చక్రవర్తి ఆరాధనకు ఒక తొలి కేంద్రం. ప్రకటన 2:12-17 పెర్గమన్ సంఘాన్ని 'సాతాను సింహాసనం ఉన్నచోట' నివసిస్తున్నట్లు సంబోధిస్తుంది — వ్యాఖ్యాతలు ఈ మాటను ఎత్తైన జ్యూస్ బలిపీఠంతో లేదా చక్రవర్తి ఆరాధనతో వివిధంగా జోడించారు. ఆ బలిపీఠాన్ని, రంగస్థలాన్ని, చక్రవర్తి ఆరాధనను పురావస్తు శాస్త్రం సమృద్ధిగా నిర్ధారిస్తుంది.

తుయతైర (అఖిసార్)

తుయతైర లూదియ–మూసియ సరిహద్దులో ఉన్న ఒక గ్రీకో-రోమన్ నగరం, ఇప్పుడు ఆధునిక అఖిసార్ పట్టణం క్రింద పూడిపోయింది. ప్రాచీన కాలంలో దాని వాణిజ్య సంఘాలకు, ముఖ్యంగా రంగులు అద్దేవారికి, ఊదారంగు వస్త్ర వాణిజ్యానికి ఇది పేరుపొందింది — అపొస్తలుల కార్యములు 16లో పౌలు ఫిలిప్పీలో కలిసిన, తుయతైర నుండి వచ్చిన దైవభక్తిగల 'ఊదారంగు వస్త్ర వ్యాపారి' లూదియ చేసిన అదే వృత్తి. ప్రకటనలో యోహాను సంబోధించే ఏడు సంఘాలలో ఇది ఒకటి, ప్రశంస మరియు తీవ్రమైన మందలింపు రెండింటినీ పొందుతుంది. నేడు మిగిలింది కొద్దిపాటిదే: అఖిసార్ నడిబొడ్డున, స్తంభాల వరుసతో కూడిన ఒక వీధి మరియు తరచుగా బసిలికా అని పిలువబడే ఒక పెద్ద అర్ధవృత్తాకార కట్టడంతో కూడిన, పాక్షికంగా తవ్వబడిన పురావస్తు పార్కు, పక్కనే పట్టణపు మ్యూజియం. తవ్వకాలు 1960లలో టర్కీ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల ఆధ్వర్యంలో మొదలై 2011లో తిరిగి కొనసాగాయి, కానీ ప్రాచీన నగరంలో చాలా చిన్న భాగం మాత్రమే బహిర్గతమైంది. ఆ స్థలం నిజమైనదే, కానీ సందర్శకులు ఎక్కువ ఆశించకూడదు — శిథిలాలు అరుదుగా ఉన్నాయి, ఆధునిక పట్టణం చుట్టూ ఇరుక్కుపోయి ఉన్నాయి.

సార్దీస్ (సార్ట్)

సార్దీస్ ప్రాచీన లూదియ రాజధాని, మరియు క్రోసస్ రాజు నగరం, తన సంపదకు, నాణేలు ముద్రించిన తొలి స్థలాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి. ఇది ఆసియా మైనర్‌లోని అత్యంత సమృద్ధిగా తవ్వబడిన స్థలాలలో ఒకటి: పూర్తికాని ఆ భారీ ఆర్తెమిస్ దేవాలయం ఎత్తైన స్తంభాలతో ఇంకా నిలిచి ఉంది, మరియు ఒక రోమన్ స్నానశాల-వ్యాయామశాల సముదాయం గణనీయంగా పునర్నిర్మించబడింది. దాని అత్యంత ప్రసిద్ధ కనుగొన్నది సమాజమందిరం (సినగాగ్) — 1962లో హార్వర్డ్-కార్నెల్ తవ్వకాల సమయంలో అనుకోకుండా దొరికింది — ఇప్పటివరకు దొరికిన అతిపెద్ద, అత్యుత్తమంగా భద్రపరచబడిన ప్రాచీన సమాజమందిరాలలో ఒకటి, 90 మీటర్లకు పైగా పొడవు, మొజాయిక్ నేలలు, డజన్ల కొద్దీ గ్రీకు శిలాశాసనాలతో. ప్రకటనలో సార్దీస్ 'బ్రతికియున్నదని పేరుగలదిగాని చచ్చినది' అని హెచ్చరించబడిన సంఘం. ఇక్కడి పురావస్తు శాస్త్రం నిజంగా అద్భుతమైనది, సమృద్ధమైనది. కానీ నిలిచి ఉన్న స్మారకాలు అన్యమత మరియు యూదా నగరపు పౌర, మత కట్టడాలు; ప్రకటన పత్రిక స్వయంగా ఒక క్రైస్తవ సంఘంతో మాట్లాడుతుంది, తవ్వబడిన ఏ కట్టడంతోనూ కాదు.

ఫిలదెల్ఫియ (అలాషెహిర్)

ఫిలదెల్ఫియ లూదియ గుండా పోయే ఒక ప్రధాన మార్గంలో హెలెనిస్టిక్ కాలంలో స్థాపించబడిన నగరం, ఇది భూకంపాలకు గురయ్యే ప్రాంతం, ఇక్కడి ప్రజలు నేల కంపించిన ప్రతిసారీ మళ్లీ మళ్లీ తిరిగి కట్టుకున్నారు. ఇది నేడు ఆధునిక అలాషెహిర్ పట్టణంగా మిగిలింది, ప్రాచీన నగరంలో కొద్దిపాటిదే కనిపిస్తుంది. ప్రకటనలో ప్రశంస మాత్రమే పొంది మందలింపు పొందని రెండు సంఘాలలో ఇది ఒకటి, 'తెరచియున్న ద్వారం' వాగ్దానం చేయబడి, నమ్మకస్థులు 'నా దేవుని ఆలయములో ఒక స్తంభముగా' చేయబడతారని చెప్పబడ్డారు. తగినట్లుగానే, అత్యంత స్పష్టంగా కనిపించే శిథిలం భారీ ఇటుక-రాతి స్తంభాల సమూహం — కొత్త నిబంధన తర్వాత అనేక శతాబ్దాలకు, ఆరవ శతాబ్దపు చివర లేదా ఏడవ శతాబ్దపు ఆరంభంలో కట్టిన, సంప్రదాయంగా సెయింట్ జాన్ చర్చి అని పిలువబడే ఒక బైజాంటైన్ బసిలికాకు మిగిలిన మూడు ఆధార స్తంభాలు. ఆ ప్రాచీన నగరం చరిత్రలో గట్టిగా రుజువైనది, కానీ నేలపై అరుదుగా కనిపిస్తుంది: విస్తృతంగా తవ్వబడిన నగరదృశ్యం కాక, ఎక్కువగా ఈ ఎత్తైన స్తంభాలే.

లుకస్ నదిపై లవొదికయ

లవొదికయ ఫ్రుగియలోని లుకస్ లోయలో ఉన్న ఒక సంపన్న రోమన్ నగరం, మరియు ప్రకటనలో సంబోధించబడిన ఏడు సంఘాలలో చివరిది, 'వెచ్చగానైనను చల్లగానైనను ఉండక నులివెచ్చనైన' అని ప్రసిద్ధిగా మందలించబడింది. ఇటీవలి సంవత్సరాలలో చెలాల్ షిమ్షెక్ నేతృత్వంలో దశాబ్దాల తవ్వకాలు ఒక అద్భుతమైన పరిపూర్ణ నగరాన్ని బయటపెట్టాయి: రెండు రంగస్థలాలు, ఒక పెద్ద క్రీడాంగణం, స్మారక స్తంభాల వీధులు, అగోరాలు, స్నానశాల సముదాయాలు, దేవాలయాలు, మరియు అనేక తొలి చర్చిలు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు దాని నీటి మౌలిక సదుపాయాన్ని కూడా గుర్తించారు, ఇందులో ఒక నీటి కాలువ, నగరంలోకి నీటిని ఒత్తిడితో పంపిన ఒక సైఫన్ వ్యవస్థ ఉన్నాయి. ఒక సాధారణ భక్తిపరమైన వ్యాఖ్యానం, దగ్గరలోని హీరాపొలిస్ వేడి నీటిబుగ్గల మధ్య, మరెక్కడో ఉన్న చల్లని జలాల మధ్య వచ్చే గోరువెచ్చని పంపు నీటితో 'నులివెచ్చని' చిత్రాన్ని ముడిపెడుతుంది. ఆ శిథిలాలు, నీటి వ్యవస్థ నిస్సందేహంగా నిజమైనవి, బాగా నమోదైనవి. అయితే వేడి-చల్లని-నులివెచ్చని నీటి వివరణ మాత్రం ఒక స్థిరపడిన వాస్తవం కాక ఒక వ్యాఖ్యానం.

పత్మాసు మరియు అపోకలిప్స్ గుహ

పత్మాసు ఏజియన్‌లోని ఒక చిన్న, రాతి ద్వీపం, ఇక్కడ ప్రకటన 1:9 ప్రకారం యోహాను 'దేవుని వాక్యము నిమిత్తము పత్మాసు అనే ద్వీపమందు' ఉండి, ఆ గ్రంథంలో నమోదైన దర్శనాలను పొందాడు. ఆ ద్వీపమే నిజమైనది, మరియు రోమన్-కాలంలో ఏజియన్ ద్వీపాలకు వెలివేయడం (ప్రవాసం) నమోదైన చారిత్రక ఆచారం, కాబట్టి మొదటి శతాబ్దంలో అక్కడ ప్రవాసం పూర్తిగా సహేతుకమైనది. ఓడరేవు మరియు కొండపైన ఉన్న చోరా పట్టణం మధ్య వాలులో, యోహాను తన దర్శనాన్ని పొందిన సరిగ్గా ఆ చోటుగా 'అపోకలిప్స్ గుహ' పూజించబడుతుంది. ద్వీపాన్ని కిరీటంలా అలంకరించేది 1088లో స్థాపించబడిన, కోటలాంటి సెయింట్ జాన్ ద థియాలజియన్ మఠం, దీని గ్రంథాలయం శతాబ్దాల నాటి రాతప్రతులను భద్రపరుస్తుంది. కలిపి ఆ గుహ, మఠం, చారిత్రక పట్టణం ఒక యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలం. ద్వీపం మరియు ప్రవాస సాధ్యత చారిత్రకంగా విశ్వసనీయమైనవి; ఒక నిర్దిష్ట గుహను గుర్తించడం మాత్రం భౌతిక సాక్ష్యంపై కాక తర్వాతి బైజాంటైన్, మధ్యయుగపు సంప్రదాయంపై ఆధారపడి ఉంది.

ఏథెన్స్‌లోని అరియోపగస్

'తెలియని దేవునికి' అని చెక్కబడిన ఒక బలిపీఠాన్ని చూసి, అపొస్తలుల కార్యములు 17 పౌలు తత్వవేత్తలను ఉద్దేశించి చేసిన ప్రసంగాన్ని ఏథెన్స్‌లో ఉంచుతుంది. ఆ కాలపు నగరం అద్భుతంగా నమోదైంది: పార్థెనాన్‌తో కూడిన ఆక్రోపొలిస్, పౌలు ప్రతిదినం వాదించాడని చెప్పబడే విశాలమైన అగోరా, మరియు ఆక్రోపొలిస్‌కు కొంచెం దిగువన ఉన్న ఒక నగ్న రాతి కొండ అయిన అరియోపగస్. అరియోపగస్ ('అరేస్ కొండ,' పాత అనువాదాలలో 'మార్స్ కొండ' అని) అనే పేరు ఆ రాతికి, మరియు దానితో సంబంధించి సమావేశమయ్యే గౌరవనీయ ఏథెన్స్ మండలికి రెండింటికీ చెందేది. ప్రాచీన ఏథెన్స్ నిజంగానే అనేక దేవతల పూజా స్థలాలు, విగ్రహాలు, బలిపీఠాలతో నిండి ఉండేది, మరియు పేరులేని లేదా 'తెలియని' దేవతలకు బలిపీఠాలు గ్రీకు మత ఆచారంలో రుజువయ్యాయి. ఆ నగరం, దాని దట్టమైన మత దృశ్యం, మరియు అరియోపగస్ అన్నీ నిజమైనవి, బాగా రుజువైనవి. పౌలు ప్రసంగం మాత్రం అపొస్తలుల కార్యముల కథనం, ఆ నిజమైన నేపథ్యానికి నమ్మదగిన రీతిలో అమర్చబడింది.

ప్రాచీన కొరింథు

కొరింథు ప్రధాన గ్రీసును పెలపొనీస్‌తో కలిపే ఇస్త్‌మస్‌పై ఉన్న ఒక సంపన్న రోమన్ వలస నగరం, మరియు అపొస్తలుల కార్యములు 18 ప్రకారం పౌలు గుడారాలు కుట్టే పనిచేస్తూ ఇక్కడ దాదాపు పద్దెనిమిది నెలలు ఉండి, తర్వాత తాను 1, 2 కొరింథీయులకు రాసిన సంఘాన్ని ఇక్కడ స్థాపించాడు. ఈ స్థలం 1896 నుండి (ప్రధానంగా అమెరికన్ స్కూల్ చేత) తవ్వబడుతోంది, క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దపు అపొల్లో దేవాలయాన్ని దాని మిగిలిన డోరిక్ స్తంభాలతో, విశాలమైన ఫోరమ్‌ను, మరియు తర్వాత అపొస్తలుడైన పౌలు చర్చిగా గుర్తించబడిన ఒక ఎత్తైన బహిరంగ వేదిక అయిన బేమాను బహిర్గతం చేస్తూ. రెండు శిలాశాసనాలు కొరింథుకు అసాధారణమైన సాక్ష్య బలాన్ని ఇస్తాయి. దెల్ఫీ నుండి వచ్చిన గల్లియో శిలాశాసనం లూకియస్ యూనియస్ గల్లియోను అకయ అధిపతి (ప్రొకాన్సుల్)గా పేర్కొంటుంది, మరియు అతని పదవీకాలాన్ని క్లౌదియు చక్రవర్తి పరిపాలనకు ముడిపెట్టడం ద్వారా దాన్ని దాదాపు క్రీ.శ. 51-52కు స్థిరపరుస్తుంది, ఇది గల్లియో ముందు పౌలు విచారణను (అపొస్తలుల కార్యములు 18:12), దానితోపాటు పౌలు కాలక్రమంలో ఎక్కువ భాగాన్ని నిలబెడుతుంది. రంగస్థలం దగ్గర దొరికిన మరో లాటిన్ నేలకట్టు శిలాశాసనం, తన ఎడైల్ పదవికి బదులుగా ఒక పనికి డబ్బు ఇచ్చిన ఎరస్తు అనే వ్యక్తిని పేర్కొంటుంది, దీన్ని కొందరు రోమీయులకు 16:23లోని నగర కోశాధికారి ఎరస్తుతో ముడిపెడతారు.

ఫిలిప్పీ

ఫిలిప్పీ తూర్పు మాసిదోనియాలో వయా ఎగ్నాషియా రహదారిపై ఉన్న ఒక రోమన్ వలస నగరం, మరియు అపొస్తలుల కార్యములు 16 దీన్ని ఐరోపాలో పౌలు మొదటిసారి నమోదైన బోధ చేసిన నేపథ్యంగా నమోదు చేస్తుంది — వస్త్ర వ్యాపారి లూదియ మరియు చెరసాల అధికారి మారుమనస్సు దీనిలో ఉన్నాయి — మరియు ఫిలిప్పీయులకు రాసిన పత్రికలో పౌలు సంబోధించే సంఘం ఇదే. ఫ్రెంచి స్కూల్ (1914 నుండి) మరియు తర్వాత గ్రీకు పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల తవ్వకాలు, క్లౌదియు మరియు అంటోనినస్ పయస్ పరిపాలనల మధ్య కట్టిన మెట్ల మెట్లుగా ఉన్న రోమన్ ఫోరమ్‌ను, ఒక విస్తరించిన రంగస్థలాన్ని, మరియు అనేక గొప్ప తొలి-క్రైస్తవ బసిలికాలను బయటపెట్టాయి, వీటిలో ఒకదాని మొజాయిక్ నేల పౌలు పేరును పేర్కొంటుంది. ఆ పురావస్తు స్థలం, తన రోమన్ వాస్తుశిల్పానికి, తొలి-క్రైస్తవ ప్రాముఖ్యతకు 2016లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలంగా చేర్చబడింది. పౌలు ఖైదులో ఉన్న చోటుగా పూజించబడే ఒక సమాధిగదిని, మరియు లూదియ బాప్తిస్మం పొందిన చోటుగా జ్ఞాపకం చేయబడే ఒక నదీతీర స్థలాన్ని కూడా సందర్శకులకు చూపిస్తారు. ఆ రోమన్ వలస నగరం, దాని బహిరంగ కట్టడాలు తవ్వకం చేత దృఢంగా రుజువయ్యాయి; నిర్దిష్ట భక్తి స్థలాలు మాత్రం రుజువుపై కాక తర్వాతి సంప్రదాయంపై ఆధారపడి ఉన్నాయి.

థెస్సలొనీక

థెస్సలొనీక, ఆధునిక థెస్సలొనీకి నగరం, వయా ఎగ్నాషియాపై ఉన్న ఒక ప్రధాన రోమన్ ఓడరేవు, మాసిదోనియా ప్రావిన్సు రాజధాని, మరియు అపొస్తలుల కార్యములు 17 ప్రకారం పౌలు ఇక్కడి సమాజమందిరంలో బోధించగా, ఒక అల్లరి అతన్ని బయటకు తరిమింది; ఇది అతని రెండు పత్రికలను — 1, 2 థెస్సలొనీకయులకు — పొందింది. ఆ ప్రాచీన స్థలంపై ఒక పెద్ద సజీవ నగరం నిరంతరం పెరిగినందున, శాస్త్రీయ అవశేషాలు కొద్దిపాటిగానే బహిర్గతమైనాయి, కానీ రోమన్-కాలపు ఫోరమ్ (ప్రాచీన అగోరా), గలేరియస్ కింద కట్టిన నాల్గవ శతాబ్దపు రొటుండా, మరియు దగ్గరలోని గలేరియస్ తోరణం నేటికీ భూమిపైన మిగిలి ఉన్నాయి. ఒక గమనార్హమైన కచ్చితత్వం పదజాలానికి సంబంధించినది: అపొస్తలుల కార్యములు 17:6 ఆ నగర అధికారులను 'పొలిటార్క్‌లు' అని పిలుస్తుంది, ఒకప్పుడు రుజువుకాని బిరుదుగా భావించి కొందరు విమర్శకులు దీన్ని అనుమానించారు. అయితే తర్వాత థెస్సలొనీక, మాసిదోనియా నుండి వచ్చిన శిలాశాసనాలు 'పొలిటార్క్' ఒక నిజమైన స్థానిక పౌర బిరుదు అని నమోదు చేశాయి, లూకా వాడకంతో సరిగ్గా సరిపోతూ. ఆ ప్రాచీన నగరం నిస్సందేహంగా నిజమైనది; దానిలో ఎక్కువ భాగం ఆధునిక నగరం క్రింద పడి ఉంది అంతే.

బెరయ (వెరియా)

బెరయ అంటే ఆధునిక వెరియా, ఉత్తర గ్రీసులో ప్రాచీన కాలం నుండి నిరంతరం జనావాసమైన ఒక సజీవ నగరం. అపొస్తలుల కార్యములు 17లో పౌలు, సీల, తిమోతి థెస్సలొనీక విడిచి రాత్రివేళ ఇక్కడికి వచ్చారు, మరియు బెరయ ప్రజలు పౌలు బోధించినదాన్ని పరీక్షించడానికి 'ప్రతిదినము లేఖనములను పరిశోధించి' చూసినందున వారు 'ఘనులు' లేదా న్యాయబుద్ధిగలవారని లూకా ప్రశంసిస్తాడు. ఆ నగరం నిజంగా ప్రాచీనమైనది — నివాస ఆనవాళ్లు దాదాపు మూడు వేల సంవత్సరాలకు చేరుకుంటాయి — కానీ ఆధునిక పట్టణం సరిగ్గా దాని మీదే కూర్చుని ఉన్నందున, శాస్త్రీయ, రోమన్ పట్టణంలో చాలా కొద్దిపాటిదే తవ్వబడింది లేదా బహిర్గతమైంది. నేడు ఆ నగరంలో అపొస్తలుడైన పౌలు బేమా అనే జ్ఞాపక స్మారకం ఉంది, మొజాయిక్‌లతో అలంకరించబడి, పౌలు బోధించాడని సంప్రదాయం చెప్పే చోటును గుర్తిస్తూ. స్పష్టంగా చెప్పడం అవసరం: ఆ స్మారకం గ్రీకు ఆర్థొడాక్స్ చర్చి కట్టిన ఒక ఆధునిక భక్తి పూజా స్థలం, తవ్వబడిన మొదటి-శతాబ్దపు స్థలం కాదు, మరియు పౌలు వెళ్లిన సమాజమందిరపు ఖచ్చిత స్థానం పురావస్తుపరంగా తెలియదు. దృఢంగా రుజువైనది సరళంగా ఇదే: బెరయ ఒక నిజమైన మాసిదోనియా నగరం మరియు పౌలు ప్రయాణంలో నమోదైన ఒక మజిలీ.

రోమ్

రోమ్ సామ్రాజ్య రాజధాని, మరియు పౌలు నమోదైన చివరి ప్రయాణపు గమ్యస్థానం: అపొస్తలుల కార్యములు 28 ప్రకారం అతను ఒక ఖైదీగా వచ్చి, కాపలాలో రెండు సంవత్సరాలు గడిపి, తాను అద్దెకు తీసుకున్న సొంత వసతిలో స్వేచ్ఛగా బోధించాడు. పౌలు, పేతురు ఇద్దరూ రోమ్‌లో హతసాక్షులయ్యారని క్రైస్తవ సంప్రదాయం చెబుతుంది, మరియు ఆ నగరం మొదటి-శతాబ్దపు నమోదైన అవశేషాల అపారమైన సంపదను భద్రపరుస్తుంది — ఫోరమ్, పౌలు ఎరిగివుండగల వీధులు, స్మారకాలు, తర్వాత తొలి క్రైస్తవ సమాజం వాడిన కాటకోంబులు. రెండు స్థలాలు గట్టి సంప్రదాయాన్ని కలిగి ఉన్నా బలహీన రుజువుతో ఉన్నాయి. పేతురు, పౌలును బంధించిన చోటుగా మామర్టైన్ చెరసాల పూజించబడుతుంది, అయినా ఇద్దరిలో ఏ అపొస్తలుడైనా నిజంగా అక్కడ ఖైదు చేయబడ్డాడని ఏ సాక్ష్యమూ లేదు. సెయింట్ పీటర్స్ బసిలికా క్రింద, 1940లలో వాటికన్ తవ్వకాలు ఒక నిజమైన రోమన్ శ్మశానాన్ని (నెక్రోపొలిస్), గ్రాఫిటీతో కూడిన ఒక చిన్న రెండవ-శతాబ్దపు పూజాస్థలాన్ని బయటపెట్టాయి, దీన్ని చర్చి పేతురు సమాధిగా గుర్తించింది. రోమ్‌లో ఒక నిజమైన, తొలి క్రైస్తవ ఉనికి ఉందని సమృద్ధిగా రుజువైంది; పేతురు ఎముకల నిర్దిష్ట గుర్తింపు మరియు మామర్టైన్ ఖైదు మాత్రం స్థిరపడిన వాస్తవం కాక తొలి సాక్ష్యంతో మద్దతైన సంప్రదాయాలుగా మిగులుతాయి.

మాల్టా

అపొస్తలుల కార్యములు 28, పౌలు ఒక ఖైదీగా రోమ్‌కు తీసుకెళ్లబడుతూ, పాఠం మెలీత అని పేర్కొనే ఒక ద్వీపంలో ఓడ కూలి, అక్కడి ద్వీపవాసులు ప్రాణాలతో మిగిలినవారికి అసాధారణ దయ చూపి, మూడు నెలల బసలో పౌలు రోగులను స్వస్థపరచిన తీరును వివరిస్తుంది. ఆ మెలీతగా అత్యంత విస్తృతంగా అంగీకరించబడిన ద్వీపం మాల్టా, మరియు ఆ సంప్రదాయం ఆ దేశపు గుర్తింపులో లోతుగా అల్లుకుపోయింది, ప్రతి సంవత్సరం సెయింట్ పాల్స్ షిప్‌రెక్ పండుగలో జరుపుకోబడుతుంది. సెయింట్ పాల్స్ బే చుట్టుపక్కల ప్రాంతం, తీరానికి దూరంగా ఉన్న చిన్న సెయింట్ పాల్స్ ద్వీపాలతో కలిసి, స్థానిక సంప్రదాయం ఓడ దిగిన చోటుగా గుర్తించే స్థలం, మరియు రబాట్ క్రింద సెయింట్ పాల్స్ గుహ ఉంది, అపొస్తలుడు బసచేసి బోధించిన చోటుగా పూజించబడుతూ. నిజాయితీ ఆ కథనాన్ని ఆ స్థలాల నుండి వేరు చేయమని కోరుతుంది: ఓడ కూలిన కథనం అపొస్తలుల కార్యములలో ఉంది, మాల్టా గుర్తింపు సహేతుకమైనది, దీర్ఘకాలంగా ఉన్నది, కానీ ఖచ్చితమైన బే, నిర్దిష్ట ద్వీపాలు, మరియు ఆ గుహ సంప్రదాయపు జ్ఞాపకాలే, పురావస్తు శాస్త్రం స్థిరపరచిన బిందువులు కావు. ద్వీపంలో క్రైస్తవ్యానికి అత్యంత పురాతన గట్టి సాక్ష్యం — రబాట్ దగ్గరి రోమన్-కాలపు కాటకోంబులు — పౌలు తర్వాత శతాబ్దాలకు చెందినవి, ఇవి ఓడ కూలడాన్ని కాక ఒక తొలి సమాజాన్ని రుజువు చేస్తాయి.

హాయి (ఎట్-టెల్)

యెహోషువ 7-8 అధ్యాయాలు, మొదటి ఓటమి తర్వాత కోటగా ఉన్న హాయిని ఇశ్రాయేలీయులు ఒక దాడిలో నాశనం చేసినట్లు వర్ణిస్తాయి. సంప్రదాయంగా హాయిగా గుర్తించబడిన ఎట్-టెల్ స్థలాన్ని 1930లలో జుడిత్ మార్క్వెట్-క్రాస్ మరియు 1960లలో జోసెఫ్ కాలవే తవ్వారు. ఆ దిబ్బ మొదటి కంచు యుగంలో కోటగా ఉన్న ఒక పెద్ద పట్టణమే అయినప్పటికీ, అది దాదాపు వెయ్యి సంవత్సరాల పాటు నిర్జనంగా ఉండిపోయిందని — సాధారణంగా స్వాధీనంతో ముడిపెట్టబడే చివరి కంచు యుగంలో అక్కడ ఎవరూ నివసించలేదని — ఇద్దరూ నిర్ధారించారు. తగినట్లుగానే, హీబ్రూ పేరు 'హాయి' అంటే 'శిథిలం' లేదా 'కుప్ప' అని అర్థం. స్వాధీన కథనాలను అక్షరాలా చరిత్రగా చదవడానికి ఇది అత్యంత ప్రసిద్ధమైన పురావస్తు సమస్యలలో ఒకటి. కొద్దిమంది పండితులు (ముఖ్యంగా బ్రయంట్ వుడ్ మరియు అసోసియేట్స్ ఫర్ బిబ్లికల్ రిసర్చ్) ఖిర్బెట్ ఎల్-మఖాతిర్ అనే ప్రత్యామ్నాయ స్థలం కోసం వాదిస్తారు, కానీ ఆ గుర్తింపును ప్రధాన స్రవంతి పురావస్తు శాస్త్రం అంగీకరించదు.

సొదొమ (తల్ ఎల్-హమ్మామ్ వాదన)

సొదొమను ఆకాశం నుండి వచ్చిన అగ్నితో నాశనమైన జోర్డాన్ మైదానపు నగరంగా ఆదికాండము వర్ణిస్తుంది. జోర్డాన్ లోయలోని పెద్ద కంచు యుగపు స్థలమైన తల్ ఎల్-హమ్మామే సొదొమ అని పురావస్తు శాస్త్రవేత్త స్టీవెన్ కాలిన్స్ వాదిస్తాడు; 2021లో సైంటిఫిక్ రిపోర్ట్స్‌లో వచ్చిన ఒక పరిశోధనా పత్రం, ఆ నగరం దాదాపు క్రీ.పూ. 1650లో టుంగుస్కా-స్థాయి విశ్వాంతరాళ వాయుస్ఫోటనం (కాస్మిక్ ఎయిర్‌బర్స్ట్) చేత నేలమట్టం చేయబడిందని పేర్కొంది. ఈ రెండు వాదనలూ తీవ్రంగా వివాదాస్పదమైనవి. తల్ ఎల్-హమ్మామును సొదొమగా గుర్తించడాన్ని చాలామంది బైబిలు పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు తిరస్కరిస్తారు — కొంతవరకు దాని స్థానం మరియు కాలనిర్ణయం బైబిలు భౌగోళికం, కాలవ్యవధులకు సరిగా సరిపోవు కాబట్టి. వాయుస్ఫోటన పత్రం దాని ఛాయాచిత్రాలపై మరియు భూరసాయన సాక్ష్యంపై నిరంతర పద్ధతిపరమైన విమర్శకు గురైంది, చివరకు సైంటిఫిక్ రిపోర్ట్స్ దానిని 2025 ఏప్రిల్‌లో అధికారికంగా ఉపసంహరించింది. తల్ ఎల్-హమ్మామ్ నిజమైన, గణనీయమైన మధ్య కంచు యుగపు నగరమని, అది నాశనానికి గురై దీర్ఘకాలం నిర్జనంగా ఉండిపోయిందని మాత్రం ఎటువంటి వివాదం లేదు.

తూరు

తూరు ఒక గొప్ప ఫీనీషియన్ నౌకావ్యాపార నగరం, సముద్రయానానికి మరియు కార్తేజ్, కాడిజ్ వంటి వలసరాజ్యాలను స్థాపించడానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. దాని అసలు కేంద్రం సముద్రంలోని ఒక ద్వీప కోట. క్రీ.పూ. 332లో మహా అలెగ్జాండర్ దానిని ముట్టడించి, ద్వీపం వరకు ఒక కట్ట (కాజ్‌వే) కట్టాడు; శతాబ్దాల పాటు ఆ కట్ట చుట్టూ ఒండ్రుమట్టి పేరుకుపోయి, ఈరోజు తూరును ప్రధాన భూభాగంతో కలిపే భూసంధిగా మారింది. ఈ నగరం యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలం, ఇందులో అల్-బాస్ శ్మశానవాటిక, స్తంభాల వరుసతో కూడిన మార్గం, ఒక విజయ తోరణం, ఒక నీటి కాలువ, మరియు మిగిలివున్న అతిపెద్ద రోమన్ గుర్రపు పందెం స్థలాలలో ఒకటితో సహా గణనీయమైన రోమన్ మరియు బైజాంటైన్ అవశేషాలు ఉన్నాయి. యెహెజ్కేలు 26-28 అధ్యాయాలు తూరుకు వ్యతిరేకంగా తీర్పు ప్రవచనాలను పలుకుతాయి. ఈ నగరం, అలెగ్జాండర్ ముట్టడి మరియు కట్ట, మరియు మిగిలివున్న శిథిలాలు అన్నీ చరిత్రపరంగా మరియు పురావస్తుపరంగా బాగా ధృవీకరించబడ్డాయి.

సీదోను

సీదోను (ఆధునిక సైదా) గొప్ప ఫీనీషియన్ నగర-రాజ్యాలలో ఒకటి, మొదటి కంచు యుగం నుండి నిరంతరం నివాసంగా ఉంది, పురాతన కాలంలో దాని ఊదారంగు రంగు మరియు గాజు తయారీకి ప్రసిద్ధి చెందింది. తవ్వకాలు ఒక అవిచ్ఛిన్న నివాస క్రమాన్ని గుర్తించాయి; నగరానికి ఉత్తరాన, ఎష్మున్ దేవాలయం — క్రీ.పూ. 7వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైన ఫీనీషియన్ ఆరోగ్య దేవుడికి అంకితమైన పవిత్రస్థలం — తవ్వబడిన రాతిగా ఇప్పటికీ నిలిచి ఉంది. సముద్రతీరాన, క్రూసేడర్ల సముద్ర కోట (దాదాపు 1228లో నిర్మించబడింది) సీదోను మధ్యయుగపు అధిపత్యానికి గుర్తు. లేఖనం కనానుకు సరిహద్దును గుర్తించే పురాతన కనానీ కేంద్రంగా సీదోనును పేర్కొంటుంది (ఆదికాండము 10:19), మరియు యేసు తూరు, సీదోను ప్రాంతంలోకి ప్రయాణించాడని నమోదు చేస్తుంది (మార్కు 7:24-31). ఈ నగరం, దాని సుదీర్ఘ చరిత్ర, మరియు దాని పవిత్రస్థలాలు పురావస్తు శాస్త్రం చేత దృఢంగా ధృవీకరించబడ్డాయి; సువార్త ప్రయాణం మాత్రం క్రొత్త నిబంధన స్వంత కథనం.

తిబెరియ

గలిలయ సముద్రపు పశ్చిమ ఒడ్డున దాదాపు క్రీ.శ. 20లో హేరోదు అంతిప తిబెరియను స్థాపించి, రోమన్ చక్రవర్తి తిబెరియస్ గౌరవార్థం దానికి పేరు పెట్టాడు. తవ్వకాలు వేలమందిని కూర్చోబెట్టగల ఒక పెద్ద రోమన్ నాటకశాలను, ఒక భారీ నగర ద్వారాన్ని, మరియు దగ్గరలోని హమ్మత్ తిబెరియ వద్ద — సూర్య రూపమైన హీలియోస్‌ను కేంద్రంగా చేసుకున్న ప్రసిద్ధ రాశిచక్ర మొజాయిక్ నేలపై కలిగిన ఒక పురాతనాంత్య ప్రార్థనామందిరాన్ని — వెలికితీశాయి. యెరూషలేము పతనం తర్వాత ఈ నగరం యూదామతానికి ప్రముఖ కేంద్రంగా మారింది: సన్హెద్రిన్ ఇక్కడికి తరలివచ్చింది, యెరూషలేము తల్ముద్ దాని పాఠశాలల చేత సంకలనం చేయబడింది, మరియు తర్వాత మసొరేటులు హీబ్రూ బైబిలు స్వరచిహ్నాలను తిబెరియలో నిర్ధారించారు. సువార్తలు ఈ నగరాన్ని క్లుప్తంగా ప్రస్తావిస్తాయి, తిబెరియ నుండి వచ్చిన పడవలను గమనిస్తూ (యోహాను 6:23), ఆ సరస్సును 'తిబెరియ సముద్రం' అని పిలుస్తూ (యోహాను 21:1). రోమన్ స్థాపన మరియు దాని తర్వాతి యూదా పండితత్వం రాతిలోను, పాఠంలోను గొప్పగా నమోదైంది.

రబ్బా-అమ్మోను (అమ్మాన్ దుర్గం)

అమ్మాన్ దుర్గం (జబల్ అల్-ఖల్'ఆ) ఆధునిక అమ్మాన్ నడిబొడ్డున ఒక కొండను అలంకరిస్తుంది, అది పురాతన అమ్మోనీయుల రాజధాని రబ్బా-అమ్మోను. తవ్వకాలు ఈ కొండ కంచు యుగం నుండి కోటగా ఉన్నట్లు కనుగొన్నాయి, మరియు అమ్మోనీ భాషలో తెలిసిన అత్యంత పురాతన పాఠమైన అమ్మాన్ దుర్గ శాసనాన్ని అందించాయి. తర్వాతి కట్టడాలు శిఖరంపై ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్నాయి: ఎత్తైన స్తంభాలతో కూడిన రోమన్ హెర్క్యులస్ దేవాలయం, ఒక బైజాంటైన్ చర్చి, మరియు ఒక ఉమయ్యద్ రాజప్రాసాద సముదాయం. లేఖనంలో, అమ్మోనీయుల రబ్బా, దావీదు సైన్యం ముట్టడించిన నగరం, దాని గోడల ముందు హిత్తీయుడైన ఊరియా చనిపోవడానికి పంపబడ్డాడు (2 సమూయేలు 11-12), మరియు అది ప్రవక్తలచే ఖండించబడింది (ఆమోసు 1:14; యెహెజ్కేలు 25:5). అమ్మోనీ రాజధాని మరియు దాని సుదీర్ఘ, పొరలవారీ నివాసం పురావస్తు శాస్త్రం చేత సురక్షితంగా ధృవీకరించబడ్డాయి; దావీదు-ఊరియా ఘటన మాత్రం బైబిలు కథనం.

రామెసేసు (పి-రామెసెస్ / ఖంతీర్)

బానిసలైన ఇశ్రాయేలీయులు ఫరో కోసం పితోము మరియు రామెసేసు అనే నిల్వ-పట్టణాలను కట్టారని నిర్గమకాండము 1:11 చెబుతుంది. రామెసెస్ II పేరిట పెట్టబడిన గొప్ప డెల్టా రాజధాని — పి-రామెసెస్ — దీనిని 1960లలో మాన్‌ఫ్రెడ్ బీటాక్ మరియు ఇతరులు, దీని పునర్వినియోగ రాళ్ళు పుట్టాయని చాలాకాలం అనుకున్న తానిస్ వద్ద కాక, ఖంతీర్ వద్ద గుర్తించారు. తవ్వకాలు రాజప్రాసాద పునాదులను, భారీ రామెసెస్ II విగ్రహాలను, కార్యశాలలను, గుర్రపుశాలలను, మరియు దాదాపు 18 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ప్రణాళికాబద్ధమైన భవన ప్రాంతాన్ని వెలికితీశాయి, ఒక విశాలమైన పంతొమ్మిదవ రాజవంశపు రాజ నగరాన్ని ధృవీకరిస్తూ. దాని ప్రక్కనున్న నైలు శాఖ ఒండ్రుమట్టితో నిండిపోయినప్పుడు, తర్వాతి ఫరోలు దాని దేవాలయాలను, స్తంభాలను, విగ్రహాలను విడదీసి తానిస్‌కు తరలించారు, అందుకే తానిస్ చాలాకాలం పొరపాటుగా అదేనని అనుకోబడింది. ఈ నగరం నిజమైనది, తవ్వబడినది, బాగా ధృవీకరించబడింది. కానీ పురావస్తు శాస్త్రం ఒక రామెసేసు రాజధానిని చూపిస్తుంది, బానిసలైన ఇశ్రాయేలీయుల శ్రామికవర్గాన్ని కాదు, మరియు నిర్గమనం యొక్క తేదీ మరియు చారిత్రికత పండితుల మధ్య తీవ్రంగా వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి.

పితోము

బానిసలైన ఇశ్రాయేలీయులు కట్టిన నిల్వ-పట్టణంగా, రామెసేసుతో పాటు నిర్గమకాండము 1:11 పేర్కొన్న మరో పట్టణం పితోము. ఈ పేరు 'పెర్-అటుమ్' — అటుమ్ దేవుని ఇల్లు (లేదా దేవాలయం) — అనే ఐగుప్తు పదాన్ని ప్రతిబింబించి ఉండవచ్చు, ఇది వాదీ తుమిలాత్‌లోని నిజమైన డెల్టా స్థానాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ గుర్తింపు కోసం రెండు దిబ్బలు పోటీపడతాయి: అదే లోయలో దాదాపు 18 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న టెల్ ఎల్-రెతాబా మరియు టెల్ ఎల్-మస్‌ఖుతా. తవ్వకాలు విషయాన్ని జటిలం చేస్తాయి: టెల్ ఎల్-మస్‌ఖుతా క్రీ.పూ. ఏడవ శతాబ్దం చివరిలో తిరిగి స్థాపించబడక ముందు సుదీర్ఘ నివాస-విరామాన్ని చూపిస్తుంది, మరియు 'పితోము' కట్టడాలు కనిపించే సమయంలో టెల్ ఎల్-రెతాబా నిర్జనంగా ఉందని జాన్ వాన్ సీటర్స్ వంటి పండితులు వాదించారు — దీనివల్ల ఆ దేవాలయం మరియు దాని పేరు కాలక్రమేణా ఈ రెండు స్థలాల మధ్య తరలివచ్చాయని కొందరు ప్రతిపాదించారు. ఈ ప్రాంతంలో నిజమైన రామెసేసు అవశేషాలు మరియు అటుమ్-దేవాలయ శాసనాలు ఉన్నాయి. కానీ ఏ దిబ్బ 'పితోము', మరియు దాని నివాసం ఏ నిర్గమన కాలక్రమానికి ఎలా సరిపోతుంది అనేది నిజంగా పరిష్కారం కాకుండా ఉంది.

మెంఫిస్ (నోఫు / మోఫు)

మెంఫిస్ పురాతన ఐగుప్తు యొక్క గొప్ప రాజధానులలో ఒకటి, నైలు డెల్టా శిఖరం సమీపంలో స్థాపించబడింది, ఐగుప్తీయులకు మొదట ఇనెబ్-హెడ్జ్, 'తెల్ల గోడలు' అని తెలుసు. హీబ్రూ ప్రవక్తలు దీనిని నోఫు లేదా మోఫు అని ఎరిగారు, ఐగుప్తుకు వ్యతిరేకంగా ప్రవచనాలలో దీనిని పేర్కొన్నారు — యెషయా, యిర్మీయా, యెహెజ్కేలు, హోషేయ అందరూ దీనిని ఐగుప్తు శక్తికి నిజమైన కేంద్రంగా ప్రస్తావిస్తారు. దాని శిథిలాలు ఈరోజు మిత్ రహీనా గ్రామం చుట్టూ ఒక బహిరంగ ప్రదర్శనశాలగా మిగిలివున్నాయి, ఇందులో గొప్ప పితహ్ దేవాలయ ప్రాంగణం, రామెసెస్ II యొక్క భారీ కూలిపోయిన సున్నపురాతి విగ్రహం, మరియు దాదాపు తన అసలు స్థానం దగ్గరే ఇప్పటికీ ఉన్న పద్దెనిమిదవ రాజవంశపు అలబాస్టర్ స్ఫింక్స్ ఉన్నాయి. ఎడారి అంచున పశ్చిమానికి సాగుతూ, సఖ్ఖారా వద్ద విశాలమైన మెంఫైట్ శ్మశానవాటిక ఉంది, ఇది జొసేర్ యొక్క మెట్ల పిరమిడ్‌కు మరియు పవిత్రమైన అపిస్ వృషభాలు సమాధి చేయబడిన సెరాపేయమ్‌కు నెలవు. మెంఫిస్ మరియు దాని శ్మశానవాటిక 1979లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలంగా ప్రకటించబడ్డాయి. ఇక్కడ బైబిలు పాఠం మరియు పురావస్తు శాస్త్రం సౌకర్యంగా కలిసి ఉంటాయి: ప్రవక్తలు ఒక నిజమైన, గొప్పగా నమోదైన నగరం గురించి మాట్లాడతారు.

తీబ్స్ (నో-ఆమోను)

తీబ్స్ ఎగువ ఐగుప్తు యొక్క గొప్ప రాజధాని, మరియు కొత్త రాజ్య శిఖరాగ్రంలో (దాదాపు క్రీ.పూ. 1550–1070) యావత్తు దేశపు మతపరమైన, రాజకీయ హృదయం. హీబ్రూ ప్రవక్తలు దీనిని నో లేదా నో-ఆమోను అని ఎరిగారు, అంటే 'ఆమోను నగరం' — ఎవరి కర్నాక్ వద్ద ఉన్న భారీ దేవాలయం రెండు వేల సంవత్సరాలకు పైగా ఎప్పుడైనా కట్టబడిన అతిపెద్ద మతపరమైన సముదాయాలలో ఒకటిగా పెరిగిందో ఆ దేవుని పేరిట. నది అవతల లక్సర్ దేవాలయం, రాజుల లోయ, మరియు ఫరోల సమాధి దేవాలయాలు ఉన్నాయి — పురాతన ప్రపంచపు ఉత్తమంగా భద్రపరచబడిన కట్టడాలలో కొన్ని. క్రీ.పూ. 663లో అష్షూరు రాజు అష్షుర్‌బనిపాల్ ఈ నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని దోచుకున్నాడు, ఇది ఎంత ప్రసిద్ధమైన సంఘటన అంటే నహూము దానిని నీనెవె ముఖాన కొట్టాడు: శక్తిమంతమైన నో-ఆమోను పడిపోగలిగితే, అష్షూరు స్వంత రాజధాని కూడా పడగలదు. బైబిలు ప్రస్తావనలు ఈరోజు కూడా శిథిలాలు నిలిచివున్న ఒక నిజమైన, గొప్పగా నమోదైన నగరం గురించిన ప్రవచనాలు.

సీనాయి పర్వతం

నిర్గమకాండము 19–20లో ఉరుములు, పొగ, అగ్ని మధ్య మోషే ధర్మశాస్త్రాన్ని పొందాడని చెప్పబడిన పర్వతమే సీనాయి పర్వతం. చిక్కు ఏమిటంటే అది ఏ శిఖరమో ఎవరికీ నిజంగా తెలియదు. అత్యంత పురాతనమైన మరియు అత్యంత ప్రసిద్ధమైన అభ్యర్థి జబల్ మూసా ('మోషే పర్వతం'), దక్షిణ సీనాయి ద్వీపకల్పంలోని 2,285-మీటర్ల గ్రానైట్ శిఖరం, దీని అడుగున సెయింట్ కేథరీన్స్ మఠం నిలిచి ఉంది — క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడిన గ్రీకు ఆర్థడాక్స్ సమాజం, ఒక ప్రసిద్ధ గ్రంథాలయానికి మరియు మండుతున్న పొదకు సంప్రదాయ స్థలానికి నెలవు. ఆ సంప్రదాయం దాదాపు 1,500 సంవత్సరాలుగా నిరంతరం పూజించబడింది, మరియు ఆ మఠం ఒక నిజమైన, యునెస్కో-జాబితాలో ఉన్న పురాతన మైలురాయి. కానీ వాయవ్య అరేబియాలోని జబల్ అల్-లావ్జ్ మరియు నెగెవ్‌లోని హర్ కర్‌కోమ్‌తో సహా ఇతర స్థానాలకు కూడా గంభీరమైన మద్దతుదారులు ఉన్నారు, మరియు పండితులు విభజితంగానే ఉన్నారు. స్పష్టమైన వాస్తవం ఏమిటంటే, ఏ ఒక్క పర్వతాన్నైనా బైబిలు సంఘటనతో ముడిపెట్టే పురావస్తు ఆధారం ఏదీ లేదు.

పేతురు సమాధి (వాటికన్ నెక్రోపొలిస్, రోమ్)

సెయింట్ పీటర్స్ బసిలికా ప్రధాన బలిపీఠం క్రింద, 1940 నుండి 1949 వరకు జరిగిన తవ్వకాలలో బయటపడిన నిజమైన మొదటి శతాబ్దపు రోమన్ నెక్రోపొలిస్ (శ్మశానవాటిక) ఉంది. బెర్నీని బాల్డాక్కినో నేరుగా క్రింద, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు క్రీ.శ. 160 ప్రాంతంలో ఒక 'ఎర్రటి గోడ'కు ఆనుకొని కట్టిన నిరాడంబరమైన రెండవ శతాబ్దపు స్మారక కట్టడాన్ని — ట్రొపేయాన్ లేదా ఏడికులా అని పిలిచే దాన్ని — కనుగొన్నారు; అది తొలి క్రైస్తవులు స్పష్టంగా పూజించిన ఒక పూర్వపు సమాధిపై నిర్మించబడింది. ఇంతవరకూ ఇది దృఢమైన పురావస్తు సాక్ష్యం: రోమన్ యుగపు క్రైస్తవులు పేతురుదిగా భావించిన ఒక సమాధి, క్రీ.శ. 200 ప్రాంతంలో ప్రాచీన రచయిత గాయస్ ఇప్పటికే వర్ణించి ఉండవచ్చనే ఒక స్మారకంతో గుర్తించబడింది. 1968లో, మార్గరీటా గ్వార్డుచ్చి అధ్యయనం తర్వాత, పక్కనున్న 'గ్రాఫిటీ గోడ'లోని ఒక గూడు నుండి తీసిన ఎముకలు పేతురువిగా గుర్తించబడ్డాయని పోప్ ఆరవ పాల్ ప్రకటించారు. కానీ ఆ గుర్తింపు వివాదాస్పదమైన పునర్నిర్మాణంపై ఆధారపడి ఉంది, శాస్త్రీయంగా రుజువు చేయలేము. నమోదైనది ఏమిటంటే — ఆ నెక్రోపొలిస్, మరియు పూజించబడిన ఒక సమాధిపై కట్టిన తొలి స్మారకం; ఆ నిర్దిష్ట ఎముకలు మాత్రం విశ్వాసానికి సంబంధించిన విషయమే గానీ, నిరూపించబడిన వాస్తవం కాదు.

పౌలు సమాధి (సాన్ పావొలో ఫువొరి లె ముర, రోమ్)

గోడల వెలుపలి సెయింట్ పాల్ బసిలికా పోప్ బలిపీఠం క్రింద ఒక రాతి శవపేటిక (సర్కోఫాగస్) నిలిచి ఉంది; 2002 నుండి 2006 మధ్య జరిగిన తవ్వకం దాన్ని పాక్షికంగా తిరిగి తెరిచే వరకు అది తర్వాతి కాలపు రాతికట్టడంలో దాగి ఉండేది. దానిపైన 'PAULO APOSTOLO MART' — 'పౌలుకు, అపొస్తలుడు మరియు హతసాక్షి' — అని చెక్కిన నాలుగవ శతాబ్దపు పాలరాతి పలక ఉంది, ఇది ఈ ఓస్టియన్ మార్గపు స్థలంలో ప్రాచీన కాలం నుండి పూజించబడిన ఒక సమాధిని గుర్తిస్తుంది; దీనిపైనే కాన్‌స్టంటైన్ మొదటి బలిపీఠాన్ని కట్టించాడు. 2006-2009లో ఒక చిన్న పరీక్షలో ఎముక ముక్కలను బయటికి తీశారు, 2009లో వాటిని రేడియోకార్బన్ పరీక్ష మొదటి లేదా రెండవ శతాబ్దానికి చెందినవిగా నిర్ధారించిందని పోప్ పదహారవ బెనెడిక్ట్ ప్రకటించారు. ధూపపు రేణువులు, ఊదా మరియు నీలి రంగు నారవస్త్రం, బంగారు పొరతో కూడిన వస్త్రం కూడా లభించాయి. ఈ తేదీ పౌలు కాలానికి చెందిన ఒక సమాధికి అనుగుణంగా ఉంది, ఇది గమనార్హమైన ఫలితం. కానీ అనుగుణ్యత అంటే రుజువు కాదు: ఈ పరీక్షలు, చాలాకాలంగా పూజించబడిన ఒక స్మారకం క్రింది ప్రాచీన సమాధిని నిర్ధారిస్తాయే గానీ, ఆ శవపేటికలో ఉన్నది పౌలేనని కాదు.

యోహాను సమాధి (సెయింట్ జాన్ బసిలికా, ఎఫెసు)

ప్రాచీన ఎఫెసు పైనున్న అయాసులుక్ కొండపై, అపొస్తలుడైన యోహాను సమాధి స్థలంగా చాలాకాలంగా గౌరవించబడిన చోట, చక్రవర్తి జస్టీనియన్ ఆరవ శతాబ్దంలో గోపురంతో కూడిన ఒక విశాలమైన బసిలికాను నిర్మించాడు. ఆ చర్చి యొక్క పురావస్తు సాక్ష్యం సమృద్ధిగా, చక్కగా నమోదైనది: దాని శిథిల పునాదులు, పాలరాతితో కప్పిన గోడలు, మరియు గతంలోని కేంద్ర గోపురం క్రింది సమాధి వేదిక నేటికీ సెల్‌చుక్ దగ్గర నిలిచి ఉన్నాయి. కానీ ఆ సమాధి, ప్రామాణీకరించబడిన సమాధి కాదు — పూజించబడే ఒక ఖాళీ స్థలం మాత్రమే. ప్రాచీన సంప్రదాయమే దాని గురించి కొంత సందిగ్ధంగా ఉండేది: యోహాను నిజంగా మరణించలేదని కొన్ని తొలి కథనాలు చెప్పేవి, మరియు సమాధి నుండి లేచే ఒక సన్నని ధూళి లేదా 'మన్నా' రోగనివారణ చేస్తుందని విశ్వసించి యాత్రికులు దాని గురించి మాట్లాడేవారు. అపొస్తలుడు ఇక్కడ విశ్రమిస్తున్నాడని నిర్ధారించే ఏ అవశేషాలూ ఇంతవరకూ దొరకలేదు. చరిత్ర నిర్ధారించేది శతాబ్దాల భక్తి మరియు ఒక అద్భుతమైన బసిలికా; క్రింద ఎవరు — ఎవరైనా ఉంటే — విశ్రమిస్తున్నారన్నది సంప్రదాయం మీద మాత్రమే ఆధారపడిన విషయం.

ఫిలిప్పు సమాధి & హతసాక్షి-స్మారకం (హియెరాపొలిస్)

పముక్కలేలోని తెల్లని ట్రావర్టీన్ మెట్ల దగ్గర, హియెరాపొలిస్ శిథిలాలపైనున్న ఒక కొండపై, ప్రాచీన కాలం నుండి ఫిలిప్పు హతసాక్షి-స్మారకం (మార్టీరియం) అని పిలవబడే ఒక పెద్ద అష్టభుజి కట్టడం నిలిచి ఉంది; అపొస్తలుని గౌరవించే ఒక తీర్థయాత్రా భక్తికి కేంద్రంగా అది ఐదవ శతాబ్దంలో కట్టబడింది. ఇక్కడి తవ్వకం నిజమైనది, గణనీయమైనది: పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఒక సంపూర్ణ హతసాక్షి సముదాయాన్ని — అష్టభుజి కట్టడం, యాత్రికుల కోసం ఒక స్నానశాల మరియు అతిథిగృహం, మరియు వాలును ఎక్కే ఒక భారీ మెట్ల మార్గం — బయటపెట్టారు. 2011లో ఇటాలియన్ తవ్వకపు దర్శకుడు ఫ్రాంచెస్కో డాండ్రియా, అపొస్తలుని అసలైన సమాధి అష్టభుజిలో కాక, దాదాపు 40 మీటర్ల దూరంలో కొత్తగా తవ్విన ఒక చర్చిలో కనుగొనబడిందని ప్రకటించారు; ఆ చర్చి మధ్యలో ఉన్న ఒక మొదటి శతాబ్దపు రోమన్ సమాధి, తీర్థయాత్రా మార్గంలో దాని స్థానం, మరియు శతాబ్దాల యాత్రికుల వల్ల అరిగిపోయి నున్నగా అయిన పాలరాతి మెట్లను ఆధారంగా చూపారు. ప్రపంచంలో ఎక్కడైనా అత్యంత చక్కగా రుజువైన అపొస్తలిక హతసాక్షి స్థలాలలో ఇది ఒకటి. కానీ 'ఫిలిప్పుకు అంకితమైన పూజించబడే ఒక సమాధి-చర్చి' నుండి 'అపొస్తలుని భౌతికంగా కలిగి ఉన్న సమాధి' వరకు వేసే గంతు, ఫోరెన్సిక్ రుజువుపై కాక సందర్భం మరియు సంప్రదాయంపై ఆధారపడి ఉంది. ఇంకా సంక్లిష్టం చేసేదేమిటంటే, ఆ అవశేషాలను కాన్‌స్టాంటినోపుల్‌కు, ఆ తర్వాత రోమ్‌కు తరలించారని చెబుతారు, కాబట్టి ఏమైనప్పటికీ ఆ సమాధి ఖాళీగా ఉన్నట్లు నివేదించబడింది.

శాంటియాగో డి కంపోస్టెలా (పెద్ద యాకోబు)

శాంటియాగో డి కంపోస్టెలా క్రైస్తవ లోకపు గొప్ప తీర్థయాత్రా గమ్యస్థానాలలో ఒకటి, కమినో డి శాంటియాగో యాత్ర లక్ష్యం, మరియు బరోక్ శైలి ఒబ్రాడోయిరో ముఖద్వారంతో అలంకరించబడిన ఒక అద్భుతమైన రోమనెస్క్ కేథడ్రల్. దాని మూలకథ మధ్యయుగపు పురాణం: తొమ్మిదవ శతాబ్దపు ఆరంభంలో పెలాయో అనే ఒక సన్యాసిని విచిత్రమైన వెలుగులు లేదా ఒక నక్షత్రం ఒక మరుగుపడిన సమాధి వద్దకు నడిపించాయని, దాన్ని స్థానిక బిషప్ పెద్ద యాకోబు అపొస్తలుని సమాధిగా ప్రకటించాడని చెబుతారు — కంపోస్టెలా అనే స్థలనామాన్ని జనబాహుళ్యం Campus Stellae, అంటే 'నక్షత్రపు పొలం' అని చదువుతారు. యాకోబు స్పెయిన్‌లో బోధించాడని, అతని మరణశిక్ష తర్వాత అతని దేహాన్ని ఓడలో గలీషియాకు తిరిగి తీసుకువచ్చారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. చరిత్రకారులు దీన్ని చారిత్రకంగా చాలా సందేహాస్పదంగా చూస్తారు: సుమారు క్రీ.శ. 44లో హేరోదు అగ్రిప్ప క్రింద యెరూషలేములోనే యాకోబు మరణించాడని కొత్త నిబంధన స్పష్టంగా చెబుతుంది, స్పెయిన్‌తో సంబంధం శతాబ్దాల తర్వాతే కనిపిస్తుంది, మరియు సముద్రయానపు వివరాలు నమ్మశక్యంగా లేవు. 1879లో కేథడ్రల్ క్రింద జరిగిన తవ్వకాలలో స్థానిక భక్తిని బలపరిచే ఒక సమాధి దొరికింది, కానీ ఆ ఎముకలు ఒక సాధారణ రోమన్-యుగ శ్మశానానికి, లేదా మరణశిక్ష పొందిన బిషప్ ప్రిస్కిల్లియన్‌కు చెందినవని పండితులు ప్రతిపాదించారు. వివాదాతీతంగా ఉన్నదల్లా — ఒక మధ్యయుగ మరియు ఆధునిక తీర్థయాత్రా కేంద్రంగా ఈ స్మారకపు అపారమైన వాస్తవిక ప్రాముఖ్యత.

పత్రాలో అంద్రెయ

పెలొపొన్నీసు ఉత్తర తీరాన ఉన్న పత్రాలో, శిష్యులలో 'మొదట పిలవబడినవాడైన' అపొస్తలుడు అంద్రెయ సిలువ వేయబడ్డాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది; తర్వాతి పురాణం ప్రకారం, అది X-ఆకారపు 'సాల్టైర్' సిలువపై జరిగింది, అదే అతని చిహ్నంగా మారింది. ఈ నగరం అనేక శతాబ్దాలుగా అంద్రెయ భక్తికి కేంద్రంగా ఉంది, నేడు 1974లో పూర్తయిన పెద్ద ఆధునిక సెయింట్ ఆండ్రూ కేథడ్రల్‌కు నెలవు, ఇందులో పూజించబడే అవశేషాలు భద్రపరచబడ్డాయి. ఆ అవశేషాల చరిత్రే చెదిరిపోవడం మరియు తిరిగిరావడం అనే ఒక కథ: నాలుగవ శతాబ్దంలో వాటిని కాన్‌స్టాంటినోపుల్‌కు తరలించారు, మధ్యయుగంలో ఆ నగరపు దోపిడీ తర్వాత అవి చెల్లాచెదురయ్యాయి (కొన్ని భాగాలు ఇటలీలోని అమాల్ఫీకి, సంప్రదాయం ప్రకారం స్కాట్లాండ్‌లోని సెయింట్ ఆండ్రూస్‌కు చేరాయి), మరియు పదిహేనవ శతాబ్దంలో పుర్రెను భద్రత కోసం రోమ్‌లోని సెయింట్ పీటర్స్‌కు తీసుకెళ్లారు. 1964లో పోప్ ఆరవ పాల్ ఆ పుర్రెను ఒక పెద్ద కార్యక్రమంలో పత్రాకు తిరిగి ఇచ్చారు, 1980లో సిలువలో ఒక భాగం కూడా అనుసరించింది. నమోదైన ఈ భక్తి మరియు అవశేషాల కదలిక చక్కగా నమోదైనాయి. కానీ ఆ ఎముకలు నిజంగా అపొస్తలునివేనా అని చూపించలేము, మరియు హతసాక్ష్యపు స్పష్టమైన వివరాలు — ముఖ్యంగా ఆ సాల్టైర్ సిలువ — తొలి సాక్ష్యం కాక తర్వాతి సంప్రదాయమే.

సెయింట్ మార్క్ బసిలికా, వెనిస్ (మార్కు అవశేషాలు)

సంప్రదాయం ప్రకారం సువార్తికుడైన మార్కు అలెగ్జాండ్రియాలో బోధించి, అక్కడే హతసాక్షిగా మరణించి, ఈజిప్టు సంఘపు మొదటి బిషప్ అయ్యాడు. క్రీ.శ. 828లో వెనిస్ వర్తకులు మార్కుదిగా గుర్తించిన ఒక దేహాన్ని అలెగ్జాండ్రియా నుండి తీసుకువచ్చి వెనిస్‌కు చేర్చారు; ముస్లిం సుంకపు తనిఖీదారుల కళ్లుగప్పి, పంది మాంసపు పొరల క్రింద దాచి ఆ అవశేషాలను దొంగతనంగా తరలించారని ఒక ప్రసిద్ధ మధ్యయుగ పురాణం చెబుతుంది. ఆ నగరం వాటిని ఉంచడానికి డోజ్ రాజభవనం పక్కన ఒక గొప్ప బసిలికాను కట్టింది, మరియు ప్రస్తుత చర్చి — సుమారు 1063లో మొదలై 1094లో ప్రతిష్ఠించబడింది — క్రైస్తవ లోకంలోని అత్యంత అద్భుతమైన స్మారకాలలో ఒకటిగా మారింది. వెనిస్ మార్కును మరియు అతని రెక్కల సింహాన్ని తన సంరక్షక సాధువుగా మరియు నగర చిహ్నంగా స్వీకరించింది. అయితే అలెగ్జాండ్రియా మార్కును పూజించడం ఎప్పుడూ మానలేదు, మరియు 1968లో ఆ అవశేషాలలో కొంత భాగాన్ని అక్కడి కాప్టిక్ సంఘానికి తిరిగి ఇచ్చారు. ఆ కట్టడం మరియు దాని శతాబ్దాల నాటి అవశేష-భక్తి దృఢమైన చరిత్ర; ఈ నిర్దిష్ట ఎముకలు సువార్తికునివేనన్నది సంప్రదాయం చెప్పే వాదనే గానీ, ధృవీకరించలేనిది.

సలెర్నో కేథడ్రల్ (మత్తయి అవశేషాలు)

అపొస్తలుడు మరియు సువార్తికుడైన మత్తయికి అంకితమైన సలెర్నో కేథడ్రల్, తన నేలమాళిగలో అతని అవశేషాలు ఉన్నాయని చెప్పుకుంటుంది. ఆ అవశేషాలను — మధ్యయుగ కథనాలు ఇథియోపియా మరియు దగ్గరలోని శిథిల నగరమైన పేస్టమ్ మీదుగా చూపే ఒక సంచార ప్రయాణం ద్వారా — ఈ నగరానికి తీసుకువచ్చి పదవ శతాబ్దంలో సలెర్నోలో ప్రతిష్ఠించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. నార్మన్-యుగపు ఈ కేథడ్రల్ రాబర్ట్ గిస్కార్డ్ ఆధ్వర్యంలో కట్టబడి, 1084లో పోప్ ఏడవ గ్రెగొరీచే ప్రతిష్ఠించబడింది; నేలమాళిగను 1600ల ఆరంభంలో బరోక్ వైభవంతో పునర్నిర్మించారు. మత్తయి సలెర్నోకు సంరక్షక సాధువుగా మారి, నేటికీ అలాగే ఉన్నాడు, ప్రతి ఏటా ఒక ప్రధాన పండుగతో గౌరవించబడతాడు. ఆ అవశేషాలు ఇప్పటికీ నేలమాళిగ ప్రధాన బలిపీఠం క్రింది ఒక కుహరంలో చూపబడతాయి; గతంలో వాటి నుండి 'సెయింట్ మ్యాథ్యూ మన్నా' అనే ఒక ద్రవం స్రవించేదని చెప్పేవారు. ఆ స్మారకం మరియు దాని భక్తి చక్కగా నమోదైనవి; శతాబ్దాల పాటు ఆ అవశేషాల ప్రయాణం మాత్రం ఏ చరిత్రకారుడూ గుర్తించలేని, నిర్ధారించలేని పురాణం.

ద్వీపంలోని సెయింట్ బర్తొలొమయి, రోమ్ (బర్తొలొమయి అవశేషాలు)

సాన్ బర్తొలొమేయో ఆల్‌ఇసొలా బసిలికా రోమ్‌లోని టైబర్ ద్వీపంలో నిలిచి ఉంది; ఐస్క్యులాపియస్ యొక్క ఒక ప్రాచీన ఆలయపు శిథిలాలపై సుమారు క్రీ.శ. 998-1000లో చక్రవర్తి మూడవ ఒట్టో దీన్ని స్థాపించాడు. ప్రధాన బలిపీఠం క్రింద ఉన్న ఒక రోమన్ పోర్ఫిరీ శవపేటికలో అపొస్తలుడైన బర్తొలొమయి అవశేషాలు ఉన్నాయని ఇది చెప్పుకుంటుంది. సంప్రదాయం ప్రకారం, ఈ ఎముకలు అర్మేనియాలోని బర్తొలొమయి హతసాక్ష్యం నుండి లిపారి ద్వీపానికి, తర్వాత బెనవెంటోకు, చివరకు పదవ శతాబ్దపు చివరిలో రోమ్‌కు ప్రయాణించాయి. కానీ ఈ వాదన వివాదాస్పదం: బెనవెంటో కేథడ్రల్ కూడా తనవద్ద బర్తొలొమయి అవశేషాలు ఉన్నాయని చెప్పుకుంటుంది, మరియు మధ్యయుగంలో కాంటర్‌బరీ అతని చేయి తనవద్ద ఉందని చెప్పుకుంది — పోటీపడే అవశేష వాదనలకు ఇది ఒక ఉదాహరణ. ఆ రోమన్ బసిలికా మరియు దాని చిరకాల బర్తొలొమయి భక్తి నిజమైన చరిత్ర; నిజంగా ఏ చర్చి అపొస్తలుని అవశేషాలను కలిగి ఉందో — ఏదైనా ఉంటే — తేల్చలేము.

థోమా సమాధి (సాన్ థోమ్ బసిలికా, మైలాపూర్)

మైలాపూర్‌లోని సాన్ థోమ్ బసిలికా, అపొస్తలుడైన థోమా సంప్రదాయ సమాధిపై నిలిచి ఉంది; బలమైన, ప్రాచీన సంప్రదాయం ప్రకారం అతను సువార్తను భారతదేశానికి తీసుకువచ్చి, సుమారు క్రీ.శ. 72లో ఇక్కడికి దగ్గరలో హతసాక్షిగా మరణించాడు. ఈ సంప్రదాయం నిజంగానే పురాతనమైనది: Acts of Thomas అతని భారత సేవను వర్ణిస్తుంది, మరియు కేరళలోని సెయింట్ థోమా క్రైస్తవులు అనేక శతాబ్దాలుగా అతనినే తమ స్థాపకుడిగా చెప్పుకుంటున్నారు. కానీ ఆ సమాధి నిజానికి ఖాళీగానే ఉంది. మూడవ శతాబ్దంలో అతని అవశేషాలను పశ్చిమంగా ఎదెస్సాకు, తర్వాత చియోస్‌కు, చివరకు ఇటలీలోని ఒర్తోనాకు తీసుకువెళ్లారని సంప్రదాయం చెబుతుంది; అక్కడ నేడు అవి పూజించబడుతున్నాయి. ప్రస్తుత తెల్లని నియో-గోతిక్ బసిలికా (పూర్వపు పోర్చుగీస్ చర్చిపై 1893లో బ్రిటిష్ వారు కట్టినది) ఒక భూగర్భ సమాధి-ప్రార్థనాలయాన్ని మరియు కొన్ని చిన్న అవశేషాలను భద్రపరుస్తుంది, కానీ అపొస్తలుని ధృవీకరించబడిన అవశేషాలు ఏవీ లేవు. ఇది ఒక నిజమైన తొలి-క్రైస్తవ సంప్రదాయంపై ఆధారపడిన, నిరంతరం పూజించబడే ఒక పవిత్ర స్థలం — థోమా దాని క్రింద ఉన్నాడనే భౌతిక రుజువుపై కాదు.

బర్నబా సమాధి (సెయింట్ బర్నబా మఠం, సలామిస్)

ప్రాచీన సలామిస్ దగ్గరున్న సెయింట్ బర్నబా మఠం, క్రీ.శ. 478లో సైప్రస్ ఆర్చ్‌బిషప్ ఆంతెమియోస్ ఒక దర్శనం తర్వాత అపొస్తలుని సమాధిని కనుగొన్న చోటును గుర్తిస్తుంది — ఆ సాధువు ఛాతిపై మత్తయి సువార్త ప్రతి ఉంచబడి ఉందని చెబుతారు. ఆ సమయం అనుకూలంగా వచ్చింది: ఈ 'కనుగొనడాన్ని' చక్రవర్తి జెనోకు సమర్పించి, ఆంతియొకయ పితృపీఠం నుండి సైప్రస్ సంఘానికి స్వాతంత్ర్యం (ఆటోసెఫలీ) సాధించడానికి ఉపయోగించారు. జెనో నిధులతో ఆ స్థలం దగ్గర ఒక బసిలికా లేచింది, మరియు ప్రస్తుత మఠ కట్టడాలు ఎక్కువగా పద్దెనిమిదవ శతాబ్దపు పునర్నిర్మాణానికి చెందినవి; ప్రసిద్ధ ఆ సమాధిపై ఒక చిన్న ప్రార్థనాలయం నేటికీ నిలిచి ఉంది. బర్నబా యొక్క బైజాంటైన్ భక్తి, ఆ మఠం, మరియు ఆ సమాధి-ప్రార్థనాలయం అన్నీ చారిత్రక వాస్తవాలుగా చక్కగా నమోదైనాయి. కానీ ఆ అద్భుత కనుగోలు — మరియు ఏ అవశేషాల గుర్తింపైనా — స్వతంత్ర ధృవీకరణపై కాక, స్పష్టమైన సంఘ-రాజకీయ ప్రయోజనం గల సంప్రదాయంపై ఆధారపడి ఉంది.

యాకోబు ఎముకపేటిక (ఆసుయరీ) (నీతిమంతుడైన యాకోబు)

యాకోబు ఆసుయరీ ('Ya'akov bar Yosef akhui di Yeshua' — 'యాకోబు, యోసేపు కుమారుడు, యేసు సహోదరుడు' అని అరామిక్‌లో చెక్కిన) ఒక మొదటి శతాబ్దపు సున్నపురాతి ఎముకపేటిక. ఇది సుమారు 2002లో ప్రాచీన వస్తువుల వర్తకుడైన ఓడెడ్ గోలన్ యొక్క వ్యక్తిగత సేకరణ నుండి బయటపడింది; దీనికి ఎలాంటి పురావస్తు మూలమూ లేదు — తెలిసిన సమాధి లేదు, తవ్వకపు రికార్డు లేదు. ఇజ్రాయెల్ ప్రాచీన వస్తువుల ప్రాధికార సంస్థ ఆ శిలాశాసనాన్ని ఒక ఆధునిక నకిలీగా ప్రకటించి గోలన్‌పై అభియోగం మోపింది; 2004 నుండి 2012 వరకు సాగిన సుదీర్ఘ విచారణ నిర్దోషిత్వ తీర్పుతో ముగిసింది — నకిలీ అనేది సహేతుక సందేహానికి అతీతంగా రుజువు కాలేదని న్యాయమూర్తి తీర్పు చెబుతూ, ఆ శిలాశాసనం అసలైనదని ధృవీకరించడాన్ని మాత్రం స్పష్టంగా నిరాకరించారు. నిపుణులు ఇప్పటికీ తీవ్రంగా విభజితమై ఉన్నారు, 'యేసు సహోదరుడు' అనే వాక్యం తర్వాత జోడించబడిందని కొందరు శిలాశాసన నిపుణులు వాదిస్తారు. పూర్తిగా అసలైనదైనప్పటికీ, ఈ మూడు పేర్లూ మొదటి శతాబ్దపు యూదయలో అత్యంత సాధారణమైనవి, కాబట్టి ఈ పేటికను నజరేయుడైన యేసు కుటుంబంతో ముడిపెట్టలేము. ఇది నిజంగా వివాదాస్పదమైన ఒక పురావస్తు వస్తువుగానే మిగిలింది — ఎవరైనా వెళ్లి నిలబడగల ఒక స్థలం కాదు.

యేసు బాప్తిస్మ స్థలం (యోర్దానుకు అవతలి బేతనీ)

యోహాను చేతిలో యేసు పొందిన బాప్తిస్మాన్ని సువార్తలు దిగువ యోర్దానులో, 'యోర్దానుకు అవతలి బేతనీ' వద్ద ఉంచుతాయి. నేడు నదికి ఇరువైపులా రెండు స్థలాలు ఒకదానికొకటి ఎదురుగా నిలిచి ఉన్నాయి: జోర్డాన్ వైపున ఉన్న అల్-మఘ్తస్ — 2015లో యునెస్కో చేత గుర్తింపు పొందింది, ఈ సంప్రదాయాన్ని గుర్తుచేయడానికి కట్టిన బైజాంటైన్ చర్చిల, ప్రార్థనా మందిరాల, బాప్తిస్మ కొలనుల అవశేషాలతో — మరియు పశ్చిమ ఒడ్డున ఉన్న ఖస్ర్ అల్-యహూద్. క్రైస్తవ యాత్రికులు కనీసం బైజాంటైన్ కాలం నుండి నదిలోని ఈ భాగానికి వస్తూనే ఉన్నారు, కాబట్టి ఈ స్మృతి ప్రాచీనమైనది; అయితే కచ్చితమైన స్థలం మాత్రం నిశ్చయంగా తెలియదు.

గలిలయ సముద్రం

యేసు గలిలయ పరిచర్యకు హృదయమైన మంచినీటి సరస్సు — ఇక్కడే ఆయన జాలరులను తనను అనుసరించమని పిలిచాడు, పడవలో నుండి బోధించాడు, మరియు తుఫానును నిమ్మళపరచిన, నీటిపై నడిచిన సంఘటనలను సువార్తలు ఇక్కడే ఉంచుతాయి. ఆ పరిచర్యకు చెందిన పట్టణాలు (కపెర్నహూము, బేత్సయిదా, మగ్దల, తిబెరియ) దాని ఒడ్డులను చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి. 1986లో ఒక కరువు గినోసర్ దగ్గర బురదలో నుండి నిజమైన మొదటి-శతాబ్దపు జాలరి పడవను — 'గలిలయ పడవ'ను — బయటపెట్టింది, ఇది సువార్తలు వర్ణించిన రకానికి సరిగ్గా సరిపోతుంది.

యోర్దాను నది

బైబిలు గుండెకాయ ప్రాంతం నిడివంతా ప్రవహించే నది, మరియు అర్థంతో నిండిన సరిహద్దు: యెహోషువ నాయకత్వంలో ఇశ్రాయేలు వాగ్దాన దేశంలోకి ప్రవేశించడానికి దీన్ని దాటుతుంది; ఏలీయా, ఎలీషా దీని నీటిని విడదీస్తారు; సిరియా వాడైన నయమాను దీనిలో స్నానం చేసి స్వస్థత పొందుతాడు; యోహాను దీనిలో బాప్తిస్మమిస్తాడు, జనసమూహాల మధ్య యేసు కూడా ఉంటాడు. నది స్వయంగా నిజమైనది, గుర్తించదగిన భౌగోళికం, నేటికీ (చాలా తగ్గినప్పటికీ) ప్రవహిస్తూనే ఉంది.

గెత్సేమనే

సువార్తల ప్రకారం యేసు వేదనతో ప్రార్థించి, బంధించబడిన ఒలీవ తోట. ఈ పేరుకు అర్థం 'నూనె గానుగ,' ఇది ఒలీవల కొండ దిగువ వాలున ఉన్న పనిచేసే ఒలీవ తోటకు సరిపోతుంది. అన్ని జాతుల చర్చి పక్కన ఉన్న సంప్రదాయ స్థలంలో చాలా వయసు గల ఒలీవ చెట్లు ఉన్నాయి. సాధారణ ప్రదేశం — ఒలీవల కొండ దిగువన, దేవాలయానికి కిద్రోను అవతల ఉన్న ఒలీవ తోట — సువార్తలకు బాగా సరిపోతుంది; అయితే కచ్చితమైన తోట సంప్రదాయం మీదే ఆధారపడి ఉంది.

ఒలీవల కొండ

కిద్రోను లోయకు అవతల, దేవాలయ కొండకు నేరుగా తూర్పున లేచే శిఖర శ్రేణి — శ్రమల-వారపు భౌగోళికంలో స్థిరమైన, తప్పులేని ప్రదేశం. దీని నుండే యేసు ఖర్జూరపు ఆదివారపు దిగుదల చేశాడు, ఒలీవెత్ ప్రసంగమిచ్చాడు; అపొస్తలుల కార్యములు ఆరోహణాన్ని ఇక్కడ ఉంచుతాయి. దీని వాలులు ఆ స్మృతులను గుర్తుచేసే చర్చిలను (డోమినస్ ఫ్లెవిట్, పాటర్ నోస్టర్, ఆరోహణ) మరియు విశాలమైన ప్రాచీన యూదా శ్మశానాన్ని మోస్తున్నాయి.

ధన్యవాదాల కొండ (మౌంట్ ఆఫ్ బీటిట్యూడ్స్)

కొండమీది ప్రసంగానికి సంప్రదాయ కొండవాలు, కపెర్నహూముకు సమీపంలో గలిలయ సముద్రం వాయువ్య ఒడ్డు పైన మెల్లగా లేస్తుంది. 1938లో కట్టిన చర్చి దీని శిఖరాన నిలిచి ఉంది, మరియు సహజ వాలు సరస్సు వైపు ముఖంపెట్టిన ఒక రకమైన రంగస్థల ఆకారాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. సువార్తలు కచ్చితమైన స్థానాన్ని ఇవ్వవు — 'ఆయన కొండ ఎక్కాడు' అని మత్తయి కేవలం చెబుతాడు — కాబట్టి ఇది గుర్తించబడిన స్థలం కాదు, సరిపోయే, ఎంతోకాలం గౌరవించబడిన వేదిక.

టబ్ఘా

ఐదువేల మందికి భోజనం పెట్టిన స్థలంగా, మరియు లేచిన యేసు తన శిష్యులతో అల్పాహారం తీసుకున్న, పేతురును పునరుద్ధరించిన స్థలంగా బైజాంటైన్ కాలం నుండి గౌరవించబడుతున్న సరస్సు వాయువ్య ఒడ్డుపై ఒక ప్రదేశం. మల్టిప్లికేషన్ చర్చి రెండు చేపల మధ్య ఉన్న రొట్టెల గంపను చిత్రించే ప్రసిద్ధ ఐదవ-శతాబ్దపు మొజాయిక్‌ను భద్రపరుస్తోంది. ఇక్కడి సంప్రదాయం నిజంగా ప్రాచీనమైనది; అయితే కచ్చితమైన ఒడ్డుతో ముడి మాత్రం సంప్రదాయంగానే మిగిలింది.

టబోర్ కొండ

యెజ్రెయేలు లోయ నుండి అకస్మాత్తుగా లేచే గుమ్మటాకారపు కొండ, యేసు మోషే మరియు ఏలీయాతో మహిమతో కనిపించిన రూపాంతర కొండగా బైజాంటైన్ కాలం నుండి గౌరవించబడుతోంది. శతాబ్దాలుగా చర్చిలు దీని శిఖరాన నిలిచాయి. అయితే సువార్తలు ఆ కొండను పేర్కొనవు, మరియు అనేకమంది పండితులు హెర్మోను కొండను ఇష్టపడతారు — అది చాలా ఎత్తైనది, మరియు అంతకుముందు జరిగిన ఘట్టమైన కైసరయ ఫిలిప్పీకి దగ్గరగా ఉంది — కాబట్టి ఈ గుర్తింపు నిజంగా వివాదాస్పదమైనది.

దేవాలయ పర్వతం (రెండవ దేవాలయం)

మహా హేరోదు రెండవ దేవాలయం కోసం కట్టించిన విశాలమైన ఎత్తైన వేదిక — యేసు కాలంలో యూదుల ఆరాధనకు హృదయస్పందన వంటి ప్రదేశం, ఇక్కడే ఆయన బోధించి, ద్రవ్యం మార్చువారి బల్లలను పడద్రోశాడు. క్రీ.శ. 70లో రోమా దేవాలయాన్ని నాశనం చేసింది; ఆ వేదిక హరమ్ అల్-షరీఫ్‌గా నేటికీ నిలిచి ఉంది, దాని హేరోదీయ ఆధార గోడలు (పశ్చిమ గోడతో సహా), విశాలమైన మెట్లు, ద్వారాలు యెరూషలేములో అత్యంత దృఢంగా రుజువైన కట్టడాలలో ఉన్నాయి.

గొల్గొతా & పరిశుద్ధ సమాధి దేవాలయం

సిలువ వేయబడిన, పాతిపెట్టబడిన, పునరుత్థానమైన సాంప్రదాయిక ప్రదేశం, కొన్‌స్టంటైన్ కాలం నుండి (క్రీ.శ. 326 నుండి) పరిశుద్ధ సమాధి దేవాలయంలో చుట్టబడి ఉంది. తవ్వకాలలో ఈ ప్రదేశం వాడుకలో లేని సున్నపురాయి గనిగా, రాతిలో చెక్కిన సమాధులతో, యేసు కాలపు నగర గోడకు వెలుపలే ఉందని తేలింది — సువార్తలు వర్ణించే విధమైన నేపథ్యం సరిగ్గా ఇదే — నాల్గవ శతాబ్దం నుండి నిరంతరం భక్తితో గౌరవించబడుతోంది. (ఉద్యానవన సమాధి పంతొమ్మిదవ శతాబ్దపు ప్రత్యామ్నాయం, ప్రాచీన సంప్రదాయం కాదు.)

మేడగది (సెనాకిల్)

సీయోను కొండపై, చివరి భోజనం, పెంతెకొస్తు జరిగిన స్థలంగా గుర్తుంచుకోబడిన గది. ప్రస్తుత హాలు చాలా కాలం క్రితమే భక్తితో గౌరవించబడిన స్థలంపై క్రూసేడర్ల కాలంలో కట్టబడిన కట్టడం. సువార్తలు, అపొస్తలుల కార్యములు దాని ఖచ్చితమైన స్థానాన్ని నిర్ధారించలేదు, కాబట్టి ఇది గుర్తించబడిన గది కాదు, చిరకాలంగా గౌరవించబడిన సంప్రదాయం.

గలిలయలోని కానా

యేసు తొలి అద్భుతం చేసిన గలిలయ గ్రామం, ఒక వివాహంలో నీటిని ద్రాక్షారసంగా మార్చిన చోటు. ఈ గౌరవం కోసం రెండు ప్రదేశాలు పోటీపడుతున్నాయి: సాంప్రదాయిక యాత్రా గ్రామమైన Kafr Kanna, మరియు మొదటి శతాబ్దపు అవశేషాలు, ఒకప్పుడు దానికి దారితీసిన యాత్రా మార్గాల కారణంగా చాలా మంది పురావస్తువేత్తలు మొగ్గు చూపే విడిచిపెట్టబడిన మట్టిదిబ్బ Khirbet Qana.

బేతనియ (al-Eizariya)

మరియ, మార్త, లాజరుల గ్రామం, ఇక్కడే లాజరును లేపిన సంఘటనను, చివరి వారానికి ముందు ఒక భోజనాన్ని సువార్తలు ఉంచుతాయి. ఆధునిక పట్టణపు అరబిక్ పేరు al-Eizariya, 'లాజరు'ను భద్రపరచింది, సాంప్రదాయిక లాజరు సమాధి నాల్గవ శతాబ్దం నుండి ఇక్కడ భక్తితో గౌరవించబడుతోంది, దానిపై దేవాలయాలు కట్టబడి మళ్ళీ కట్టబడ్డాయి.

ఎమ్మాయు

లూకా చెప్పినట్లు, లేచిన యేసు గుర్తుపట్టబడకుండా ఇద్దరు శిష్యులతో నడిచి, రొట్టె విరుచుటలో వారికి తెలిసిన మార్గంలోని గ్రామం. దాని ఖచ్చితమైన స్థలం నిజంగా అనిశ్చితం — పలు అభ్యర్థులు (Emmaus Nicopolis, Abu Ghosh, el-Qubeibeh, Motza) ఒక్కొక్కటి ప్రాచీన దేవాలయాలను కలిగి ఉన్నాయి — లూకా వ్రాతప్రతుల మధ్య యెరూషలేము నుండి దూరం కూడా మారుతుంది.

దమస్కు (పౌలు మారుమనస్సు)

భూమిపై నిరంతరం నివసించబడుతున్న అత్యంత పురాతన నగరాలలో ఒకటి, దానికి వెళ్ళే మార్గంలోనే హింసించువాడైన సౌలు గ్రుడ్డివాడై మారుమనస్సు పొందాడు. రోమా 'తిన్నని వీధి' (Via Recta) నేటికీ పాత నగరం గుండా సాగుతుంది, సాంప్రదాయిక ప్రదేశాలు అననీయ ఇంటిని, పౌలును బుట్టలో దించిన గోడలోని కిటికీని సూచిస్తాయి.

ఒరాంటీసుపై అంతియొకయ (Antakya)

అపొస్తలుల కార్యములు చెప్పినట్లు, శిష్యులు మొదటిసారి 'క్రైస్తవులు' అని పిలువబడిన గొప్ప రోమా మహానగరం, పౌలు, బర్నబా పంపబడిన స్థావరం. ఇది సామ్రాజ్యంలోని అతిపెద్ద నగరాలలో ఒకటి, అన్యజనుల సంఘానికి ఊయల. తవ్వకాలలో రోమా నగరం, దాని ప్రసిద్ధ మొజాయిక్‌లు బయటపడ్డాయి; దాని అంచున ఉన్న గుహ 'పేతురు దేవాలయం' ఒక సాంప్రదాయిక ప్రదేశం.

కర్మెలు కొండ

ప్రవక్తయైన ఏలీయా బయలు ప్రవక్తలను అగ్నిని రప్పించమని సవాలు చేసి గెలిచిన తీరప్రాంత కొండవరుస. కర్మెలు నిజమైన, ప్రముఖమైన కొండవరుస, Haifa వద్ద సముద్రం వరకు సాగుతుంది; ఆ పోటీ జరిగిన సాంప్రదాయిక స్థలం el-Muhraqa ('దహనం'), నేడు యెజ్రయేలు లోయపై విశాల దృశ్యంతో ఒక కర్మెలైట్ మఠంతో గుర్తించబడుతోంది.

నెబో కొండ

మోషే తన జీవితాంతంలో, తాను ప్రవేశించలేని వాగ్దాన దేశాన్ని దాని మీదుగా చూసిన ఎత్తు. నెబో యొర్దానులోని నిజమైన శిఖరం, ద్వితీయోపదేశకాండము వర్ణించే విశాల దృశ్యం సరిగ్గా దానికి ఉంది — యొర్దాను లోయపై యెరికో వరకు, స్వచ్ఛమైన రోజున యెరూషలేము వైపు. ఒక బైజాంటైన్ దేవాలయం, మొజాయిక్‌లు దాన్ని అలంకరించి, ప్రాచీన కాలం నుండి ఆ జ్ఞాపకాన్ని సూచిస్తున్నాయి.

శోధన కొండ & యూదయ అరణ్యం

యెరికోకు పైన ఉన్న కఠినమైన ఎడారి, యేసు నలభై దినాలు ఉపవాసం చేసి శోధించబడిన స్థలంగా గుర్తుంచుకోబడింది. యూదయ అరణ్యం నిజమైన, కఠినమైన భూదృశ్యం, మొద్దుబారిన కొండలు, మృతసముద్రం వైపు పడిపోయే లోయలతో ఉంది; ఒక మఠం దాని కొండచరియకు అంటిపెట్టుకుని ఉన్న నిర్దిష్ట కొండ, Jabal Quruntul, సాంప్రదాయిక శోధన కొండ.

పిసిదియలోని అంతియొకయ (Yalvaç)

ఆసియా మైనర్ ఎత్తైన ప్రాంతంలోని రోమా వలస నగరం, ఇక్కడ పౌలు తన మొదటి ప్రయాణంలో ఒక ప్రసిద్ధ సమాజమందిర ప్రసంగం చేశాడు — సిరియా అంతియొకయతో గందరగోళపడకూడదు. రోమా నగరం విస్తృతంగా తవ్వబడింది, ఔగుస్తు దేవాలయం, ఒక గొప్ప నీటికాలువతో సహా.

ఈకొనియ (Konya)

పౌలు, బర్నబా సువార్త ప్రకటించిన నగరం, ఇక్కడ ప్రసంగం పట్టణాన్ని విభజించింది. ప్రాచీన స్థలం ఆధునిక Konya క్రింద ఉంది, కాబట్టి తక్కువగా తవ్వబడింది, కానీ దాని ఉనికి, రోమా కాలపు ప్రాముఖ్యత చక్కగా ధృవీకరించబడ్డాయి.

దెర్బే

పౌలు తన అడుగుజాడలను తిరిగి అనుసరించే ముందు, అతని మొదటి మిషనరీ ప్రయాణపు అత్యంత దూరపు స్థానం. ఈ ప్రాంతంలో దొరికిన, నగరాన్ని పేర్కొనే శాసనం చెక్కబడిన రాయి ('దెర్బే రాయి') ద్వారా దాని స్థానం నిర్ధారించబడింది.

పెర్గా (Perge)

Pamphylia తీర మైదానంలోని నగరం, ఇక్కడ యోహాను మార్కు పౌలును విడిచి యెరూషలేముకు తిరిగివెళ్ళాడు. పెర్గా టర్కీలో అత్యుత్తమంగా భద్రపరచబడిన రోమా నగరాలలో ఒకటి, స్తంభాల వరుసతో కూడిన ప్రధాన వీధి, గొప్ప రంగస్థలం, ఒక క్రీడాంగణంతో ఉంది.

కొలొస్సయి

కొలొస్సయులకు పౌలు వ్రాసిన పత్రికలో సంబోధించబడిన పట్టణం, Laodicea, Hierapolis సమీపంలోని Lycus లోయలో ఉంది. దాని మట్టిదిబ్బ నమ్మకంగా గుర్తించబడింది కానీ, అంత ప్రసిద్ధ పేరుకు అసాధారణంగా, ప్రాథమికంగా తవ్వబడకుండానే ఉంది — కాబట్టి దాని సంఘం గురించి మనకు తెలిసినది నేల నుండి కాక ఆ పత్రిక నుండి వచ్చింది.

Paphos (సైప్రస్)

తన మొదటి ప్రయాణంలో, పౌలు ఒక మంత్రగాడిని ఎదిరించి, రోమా అధిపతియైన సెర్గియు పౌలు విశ్వాసంలోకి వచ్చిన చోటు. రోమా Paphos ఒక వైభవమైన రాష్ట్ర రాజధాని, నేడు దాని అసాధారణ నేల మొజాయిక్‌లకు ప్రసిద్ధి; 'పౌలు స్తంభం' అపొస్తలుడు కొరడాతో కొట్టబడిన సాంప్రదాయిక ప్రదేశం.

క్రేతు (Fair Havens & తీతు)

రోమాకు తుఫానులో కొట్టుమిట్టాడిన ప్రయాణంలో పౌలు ఓడ 'Fair Havens' వద్ద ఆశ్రయం పొందిన ద్వీపం, తర్వాత సంఘాలలో పెద్దలను నియమించడానికి తీతును ఇక్కడే విడిచిపెట్టాడు. Fair Havens (Kaloi Limenes) నేటికీ దక్షిణ తీరంలో గుర్తించదగినది, అపొస్తలుల కార్యములు 27లోని ఓడ ప్రయాణ వివరాలు నిజమైన క్రేతు తీరంతో దగ్గరగా సరిపోతాయి.