ఆమెను ఆకర్షించింది ఏమిటో గమనించండి: యెహోవా పేరును గురించీ వ్యాపించిన కీర్తి — సొలొమోను పేరుప్రఖ్యాతులు అతని దేవునితో ముడిపడి ఉన్నాయి. కఠినమైన చిక్కు ప్రశ్నలు అనే మాటల వెనుక ఉన్న హీబ్రూ పదం సంసోను పొడుపు కథ కోసం వాడినదే (న్యాయాధిపతులు 14:12): గూఢమైన మాటలూ చిక్కుముడులూ, రాజసభలు విలువైనవిగా ఎంచిన జ్ఞాన పరీక్షలు. ఆమె అతణ్ణి పరీక్షించడానికి వచ్చింది — విన్న కీర్తి నిజమో కాదో తెలుసుకోవడానికి. 8:41 లోని పరదేశి ఇక్కడ ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది, నీ పేరును బట్టి దూర దేశం నుండి వచ్చిన వ్యక్తి. ఆమె సొలొమోను జ్ఞానం వినడానికి ఎంతో దూరం నుండి వచ్చింది అని యేసు చెబుతాడు (మత్తయి 12:42).

షేబ ఎక్కడ ఉండేది? చాలామంది దాన్ని నైరుతి అరేబియాలో ఉంచుతారు, అక్కడ సబా రాజ్యం సాంబ్రాణి వ్యాపారంతో ధనవంతమైంది; ఇతియోపియా సంప్రదాయం ఆమెను ఇతియోపియా రాణిగా చెప్పుకుంటుంది, ఈ రెండు దేశాలూ ఎర్ర సముద్రానికి అటూ ఇటూ ఎదురెదురుగా ఉన్నాయి. లేఖనం షేబను బంగారం, సుగంధ ద్రవ్యాలు, రత్నాలతో ముడిపెడుతుంది (యెహెజ్కేలు 27:22; యెషయా 60:6). తరువాతి కాలపు ఐతిహ్యాలు — మెనెలిక్ అనే కుమారుని గురించిన ఇతియోపియా కథ వంటివి — సంప్రదాయాలు, పాఠంలో భాగం కావు, ఈ అధ్యయనం వాటిని చరిత్రగా పునరావృతం చేయదు. కథకుడు ఆమె పేరు కూడా చెప్పడు. అతడు ఇచ్చేది ఆమె ప్రయాణం, ఆమె ప్రశ్నలు, ఆమె తీర్పు.

ఆమె అడిగిన ప్రశ్నలన్నిటికి సొలొమోను జవాబు చెప్పాడు. రాజుకు తెలియని సంగతి ఏదీ లేదు (3వ వచనం). తరువాత ఆమె సొలొమోను జ్ఞానాన్ని, అతడు కట్టించిన మందిరాన్ని చూసింది (4వ వచనం), 5వ వచనం మిగతావాటిని లెక్కిస్తుంది — భోజనపు బల్ల, సేవకులు, పరిచారకులు, వారి వస్త్రాలు, రస పాత్రలు అందించేవారు. ఆమె జ్ఞానాన్ని జవాబుల్లోనే కాదు, క్రమంలోనూ చూసింది: చక్కగా నడిచే ఒక గృహం. ఈ జాబితా 4వ అధ్యాయంలోని సరఫరానే, ఒక అతిథి కళ్ళతో చూసినది. ఆమెకు కలిగిన ఆశ్చర్యం ఇంతింత కాదు: ఆమెకు ఊపిరి ఆడలేదు.

ఇంగ్లీషు (KJV) పాఠంలో యెహోవా మందిరానికి అతడు ఎక్కి వెళ్ళే దారి — హీబ్రూను యెహోవా మందిరంలో అతడు అర్పించే దహనబలులు అని కూడా చదవవచ్చు (తెలుగు IRV ఇలాగే చదువుతుంది), అనువాదాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి (2 దినవృత్తాంతములు 9:4 పోల్చండి). ఏ విధంగా చూసినా, జాబితా దేవుని మందిరం దగ్గర ముగుస్తుంది. ఏ పఠనం ప్రకారమైనా, ఆమె చివరిగా చూసింది ఆరాధనకు వెళ్తున్న రాజునే అని ఈ అధ్యయనం గమనిస్తుంది. నేటి పాఠకులకు ఇది న్యాయమైన ప్రశ్న: మన ఇళ్ళలో, సంఘాల్లో ఒక అపరిచితుడు ఏమి చూస్తాడు — క్రమం, ఉదారత, వీటన్నిటి చివర యెహోవా ఆరాధన?

నీవు చేసిన పనుల గురించీ నీ జ్ఞానం గురించీ నా దేశంలో నేను విన్న మాట నిజమే (6వ వచనం). కానీ నేను వచ్చి నా కళ్ళారా చూడకముందు ఆ మాటలు నమ్మలేదు. సందేహించినది సాక్షి అవుతుంది. విన్న మాటను బట్టి ఆమె నమ్మలేదు, కాబట్టి ఆమె వచ్చింది, పరీక్షించింది, చూసింది. ఆమె ప్రయాణం నిజాయితీగల అన్వేషణకు ఒక మాదిరి: కీర్తిని వినండి, అవసరమైతే సందేహించండి, తరువాత వచ్చి చూడండి — సందేహించిన నతనయేలుతో ఫిలిప్పు అన్నట్టు, నువ్వే వచ్చి చూడు (యోహాను 1:46). నీ జ్ఞానం, నీ ఐశ్వర్యం నేను విన్నదానికంటే ఎంతో అధికంగా ఉన్నాయి.

నీ ప్రజలు ఎంత భాగ్యవంతులు! నీ ఎదుట ఎప్పుడూ నిలబడి నీ జ్ఞానవాక్కులు వింటూ ఉండే నీ సేవకులు ఎంత ధన్య జీవులు! (8వ వచనం). ఆమె బంగారాన్ని చూసి కాదు, ప్రతిరోజూ జ్ఞానం వినే సేవకులను చూసి అసూయపడుతుంది; కీర్తన 84:4 నీ ఇంట్లో నివసించేవాళ్ళు ధన్యులు అంటుంది. సగం కూడా నాకు చెప్పలేదు అనే మాట, విన్న కీర్తిని మించిపోయే అనుభవానికి ఒక సుపరిచితమైన నానుడిగా మారింది. క్రైస్తవులు తరచుగా దాన్ని దేవుణ్ణి తెలుసుకోవడానికి అన్వయించారు: దేవుడు తనను ప్రేమించే వారికోసం ఏం సిద్ధపరిచాడో అవి కంటికి కనబడలేదు, చెవికి వినబడలేదు (1 కొరింతీ పత్రిక 2:9). ఈ అధ్యయనం దాన్ని ఒక అన్వయంగా అందిస్తుంది, వచనపు అర్థంగా కాదు.

ఒక విదేశీ రాణి ఇశ్రాయేలు దేవుణ్ణి స్తుతిస్తుంది. ఆమె విశ్వాసంలోకి వచ్చిందా, లేక హీరాము లాగా (5:7) దౌత్య మర్యాదతో మాట్లాడిందా, పాఠం చెప్పదు; ఆమె నీ దేవుడు యెహోవా అంటుంది. కానీ ఆమె చెప్పేది సరైనదే: దేవుడు ప్రజలను ప్రేమించాడు కాబట్టి రాజు ఉన్నాడు, అతని పని నీతి న్యాయాలకు కట్టుబడి రాచకార్యాలు జరిగించడం — దావీదు ఇశ్రాయేలు ప్రజలందరి పట్లా జరిగించినదే (2 సమూయేలు 8:15). అధికారం ప్రజల మేలు కోసమే. అధ్యాయంలోని మిగతా భాగానికి ఆమె మాటలను కొలమానంగా పాఠకులు పట్టుకోవాలి, అక్కడ బంగారమూ ఆడంబరమూ చాలా వచనాలను ఆక్రమిస్తాయి.

ఇంగ్లీషు (KJV) పాఠంలో ఆమె రాజుకు నూట ఇరవై తలాంతుల బంగారం, చాలా విస్తారమైన సుగంధ ద్రవ్యాలు, రత్నాలు ఇచ్చింది (10వ వచనం). సొలొమోను కోసం అనే శీర్షిక గల 72వ కీర్తన, షేబ రాజులు, సెబా రాజులు కానుకలు తీసుకు వస్తారు గాక అని పాడుతుంది (కీర్తనలు 72:10). 11-12 వచనాలు మధ్యలో హీరాము ఓడలు ఓఫీరు నుండి ఇంగ్లీషు (KJV) పాఠంలోని ఆల్మగ్ చెట్లు (తెలుగు IRV: గంధం చెక్క) తెచ్చాయని చెబుతాయి, వాటితో రెండు గృహాలకు స్తంభాలూ (లేదా ఆధారాలూ), గాయకులకు సితారాలూ స్వరమండలాలూ చేశారు; అది ఏ కలపో తెలియదు, ఎర్ర చందనం ఒక సూచన. దూర దేశాల సంపద ఆరాధనకు సంగీతమైంది.

ఈ సందర్శన ఇరువైపులా ఇవ్వడంతో ముగుస్తుంది. ఆమె కోరిన వాటన్నిటినీ అనే మాట 8:43 ను గుర్తు చేస్తుంది, అక్కడ దేవుడు పరదేశులు నిన్ను వేడుకొన్న విధంగా సమస్తం అనుగ్రహించు అని సొలొమోను ప్రార్థించాడు: దేవుణ్ణి చేయమని తాను అడిగినదాన్నే రాజు పరదేశి కోసం చేస్తాడు. తన వైభవానికి తగిన విధంగా అనేది రాజు చేతికి తగినట్టు వంటి ఒక హీబ్రూ పదబంధానికి అనువాదం — ఒక రాజు ఉదారతకు తగిన కానుక, ఆమె అడిగినదాని కంటే ఎక్కువ. అప్పుడు ఆమె తన పరివారంతో కలిసి తన దేశానికి తిరిగి వెళ్ళింది.

ఆమె అక్కడే ఉండిపోయిందనీ, మందిరంలో ఆరాధించిందనీ, రాజుకు బిడ్డను కన్నదనీ కథకుడు చెప్పడు. తరువాతి సంప్రదాయాలు ఆ మౌనాన్ని నింపుతాయి — ఆమె చుట్టూ యూదు, అరబ్బీ, ఇతియోపియా కథలు పుట్టుకొచ్చాయి — కానీ ఈ అధ్యయనం పాఠంతోనే ఉంటుంది, అది ఆమెను కేవలం ఇంటికి పంపిస్తుంది. ఆమె తనతో తీసుకువెళ్ళింది తాను చూసినదీ విన్నదీ. అధ్యాయం ఆమెను ఎక్కడ ఉంచుతుందో పాఠకులు గమనించాలి: ఐశ్వర్యం గురించిన అధ్యాయం ప్రారంభంలో, నీతి న్యాయాల గురించిన ఆమె మాటలు (9వ వచనం) తరువాత వచ్చే బంగారమంతటి మీద నిలిచి ఉండేలా.

ఇది గాక వర్తకులూ, అరబి రాజులూ పంపేవాటి నుండి ఆదాయం వచ్చేది (15వ వచనం). 2 దినవృత్తాంతములు 9:13 అదే మొత్తాన్ని ఇస్తుంది. ఒక తలాంతు అంటే లోహం పెద్ద బరువు; ఈ అధ్యయనం దాన్ని వేరే కొలతలోకి మార్చదు (తెలుగు IRV మాత్రం 14వ వచనంలో దాన్ని టన్నుల్లోకి మార్చింది). ఇంగ్లీషు (KJV) పాఠంలోని 666 అనే సంఖ్య ప్రకటన గ్రంథము 13:18 లోని సంఖ్య కూడా అని పాఠకులు కొన్నిసార్లు గమనిస్తారు; దానికి ఏదైనా సంబంధం ఉందని పాఠం ఏ సూచనా ఇవ్వదు, ఈ అధ్యయనం ఏ సంబంధమూ కలపదు. ముఖ్యమైన విషయం వ్యాపారం, కప్పం, కానుకల ద్వారా యెరూషలేముకు ప్రవహించే సమృద్ధి — 3:13 లో వాగ్దానం చేసిన ఐశ్వర్యం, నీవు ... అడక్కపోయినా.

పాఠకులు రాజు గురించిన ధర్మశాస్త్రాన్ని కూడా వినాలి: వెండి బంగారాలను అతడు తన కోసం ఎక్కువగా సంపాదించుకోకూడదు (ద్వితీయోపదేశకాండము 17:17). కథకుడు దాన్ని ఉదహరించడు, అతడు ఆ సంపదను కేవలం దేవుడు వాగ్దానం చేసిన వరంగా చూపిస్తున్నాడని కొందరు పాఠకులు భావిస్తారు. అయితే చాలామంది ఇతరులు, అధ్యాయంలో బంగారం పోగుపడడం, దాని తరువాత ఐగుప్తు నుండి గుర్రాలు (28వ వచనం), అనేకమంది భార్యలు (11:1-3) రావడం — ఈ మూడింటినీ పేర్కొనే ద్వితీయోపదేశకాండము 17:16-17 తో సొలొమోనును నిశ్శబ్దంగా కొలవడంగా చదువుతారు. ఈ అధ్యయనం దీన్ని చాలామంది చేసే ఒక పఠనంగా అందిస్తుంది; పాఠం వివరాలను పక్కపక్కనే ఉంచి పాఠకుణ్ణి చూడనిస్తుంది.

బంగారం ఆడంబరంగా మారుతుంది: సాగగొట్టిన బంగారంతో 200 పెద్ద డాళ్ళు, ఇంగ్లీషు (KJV) పాఠం ప్రకారం ఒక్కొక్కటి ఆరు వందల తులాల బంగారం, సాగగొట్టిన బంగారంతో 300 చిన్న డాళ్ళు, అవి లెబానోను అరణ్య రాజగృహంలో ఉంచబడ్డాయి (16-17 వచనాలు). అవి ఉత్సవాల కోసం అని కనిపిస్తుంది; సొలొమోను మరణించిన కొద్ది సంవత్సరాల్లోనే ఐగుప్తు రాజు షీషకు వాటిని దోచుకుపోయాడు, రెహబాము వాటికి బదులు ఇత్తడి డాళ్లను చేయించాడు (14:25-27). సింహాసనానికి ఆరు మెట్లూ గుండ్రని వెనుక భాగమూ ఉన్నాయి, చేతి ఊతల దగ్గర రెండు సింహాలు, మెట్ల మీద పన్నెండు సింహాలు (19-20 వచనాలు): అలాటి సింహాసనాన్ని మరే రాజ్యంలో ఎవరూ చేసి ఉండలేదు.

ఈ రాజు ఇతరుల కంటే ఎత్తుగా కూర్చుంటాడని సింహాసనం ప్రకటించింది; రాజరికానికి చిహ్నాలైన సింహాలు సింహం పిల్ల అయిన యూదాను గుర్తుకు తేవచ్చు (ఆదికాండము 49:9). బంగారం కనుచూపు మేరలో లేకుండా ఇద్దరు స్త్రీల కోసం తన శ్రేష్ఠమైన పని చేసిన 3వ అధ్యాయపు రాజు పక్కన దీన్ని పాఠకులు ఉంచి చూడవచ్చు. సొలొమోను రాజు పానపాత్రలు బంగారపువి ... వెండిది ఒక్కటి కూడా లేదు. సొలొమోను రోజుల్లో వెండికి విలువ లేదు (21వ వచనం). ఈ అధ్యాయాల గమనాన్ని ఈ అధ్యయనం గమనిస్తుంది — జ్ఞానం, ఆరాధన, ఐశ్వర్యం, ఆడంబరం — కథకుడు ఇవ్వని తీర్పును ఇది ఇవ్వదు.

తర్షీషు ఒక దూరపు రేవు పేరు కావచ్చు — యోనా సముద్ర మార్గంలో తర్షీషు వైపు పారిపోయాడు (యోనా 1:3) — కానీ ఈ ఓడలు ఎర్ర సముద్ర మార్గాన్ని వాడినట్టు కనిపిస్తుంది (9:26), 22:48 లో తర్షీషు ఓడలను ఓఫీరు దేశానికి వెళ్ళడానికి కట్టించారు; అందుకే చాలామంది ఈ మాటను సముద్రయానం చేసే ఒక రకమైన పెద్ద ఓడగా తీసుకుంటారు. మూడు సంవత్సరాలకు ఒకసారి అనేది సుదీర్ఘ ప్రయాణాలను సూచిస్తుంది. సరుకు — బంగారం, వెండి, దంతం, కోతులు, నెమళ్ళు — దూర దేశాల నుండి వచ్చింది, వ్యాపారం ఇశ్రాయేలును దాటి చాలా దూరం చేరిందని చూపిస్తుంది.

భారతదేశంలోని పాఠకులు చాలాకాలంగా చర్చలో ఉన్న ఒక సూచనను గమనించవచ్చు: కోతులు, నెమళ్ళు అనే వాటికి ఉన్న హీబ్రూ పదాలు భారతీయ భాషల నుండి తీసుకున్నవని — కోతులు అనే పదాన్ని సంస్కృత కపి తోనూ, నెమళ్ళు అనే పదాన్ని ఆ పక్షికి ఉన్న ఒక తమిళ పదంతోనూ పోలుస్తారు — అది భారతదేశంతో వ్యాపారాన్ని సూచిస్తుంది. మరికొందరు ఈ సంబంధాలను ప్రశ్నిస్తారు, కొన్ని అనువాదాలు రెండో పదాన్ని బబూన్లు అని అనువదిస్తాయి. ఈ అధ్యయనం ఆ సూచనను సాధ్యమైనదిగా అందిస్తుంది, నిరూపితమైనదిగా కాదు. ఈ విధంగా సొలొమోను రాజు ఐశ్వర్యం, జ్ఞానం విషయాల్లో భూరాజులందరినీ అధిగమించాడు (23వ వచనం) — 3:12-13 లోని వరం పొంగిపొర్లేంతగా నెరవేరింది.

అతని హృదయంలో దేవుడు ఉంచిన జ్ఞానపు మాటలను వినడానికి లోకప్రజలంతా అతని చెంతకు రావాలని ఆశించారు (24వ వచనం), ప్రతి సంవత్సరం కానుకలు తెచ్చారు (25వ వచనం). అతనికి 1,400 రథాలు ... 12,000 గుర్రపురౌతులు ఉన్నారు (26వ వచనం). రాజు యెరూషలేములో వెండిని రాళ్లతో సమానంగా పరిగణించాడు. దేవదారు మానులను షెఫేలా ప్రదేశంలో ఉన్న మేడి చెట్లంత విరివిగా ఉండేలా చేశాడు (27వ వచనం) — విలువైన వస్తువులు కొండవాలు మీది రాళ్ళంత సాధారణం. KJV నారపోగు అని అనువదించిన హీబ్రూ పదాన్ని చాలామంది ఒక స్థలం పేరుగా చదువుతారు, కెవే లేదా కూయె, దాన్ని తరచుగా ఉత్తరాన ఉన్న కిలికియగా గుర్తిస్తారు.

ఇంగ్లీషు (KJV) పాఠంలో ఒక రథం ఆరు వందల తులాల వెండికి, ఒక గుర్రం నూట యాభై తులాలకు ఐగుప్తు నుండి వచ్చేవి (29వ వచనం; తెలుగు IRV కిలోల్లో చెబుతుంది), సొలొమోను వర్తకులు వాటిని హిత్తీయుల రాజులందరికీ అరాము రాజులకూ అందించారు. అధ్యాయం ఇక్కడ ముగుస్తుంది, పాఠకులు చాలాకాలంగా ఇందులో ద్వితీయోపదేశకాండము 17:16 ను వింటున్నారు: రాజు గుర్రాలను చాలా ఎక్కువగా సంపాదించుకోకూడదు. గుర్రాలను ఎక్కువగా సంపాదించడానికి ప్రజలను ఐగుప్తుకు తిరిగి వెళ్లనివ్వకూడదు. ఈ ముగింపు క్రమాన్ని — బంగారం, ఐగుప్తు నుండి గుర్రాలు, తరువాత 11వ అధ్యాయపు భార్యలు — కథకుని పరోక్ష కొలమానంగా చాలామంది చదువుతారు. ఈ అధ్యయనం దాన్ని అలాగే అందిస్తుంది. కీర్తన 20:7: కొందరు రథాలను, కొందరు గుర్రాలను నమ్ముకుంటారు.