कोणाला हायहाय आहे?

एका तरुण अधिकाऱ्याला पहिल्यांदाच जिल्हाधिकाऱ्यांच्या बंगल्यावर जेवणाचे आमंत्रण येते. जेवण भरघोस आहे आणि त्याला भूकही लागली आहे, पण एका ज्येष्ठ सहकाऱ्याने त्याला आधीच बजावले आहे: काय बोलतोस याकडे लक्ष ठेव, अति खाऊ नकोस, आणि तुला का बोलावले आहे ते लक्षात ठेव. नीतिसूत्रे 23 नेमक्या याच दृश्याने सुरू होते — जेव्हा तू शासकाबरोबर जेवायला बसशील, तेव्हा तू खादाड असलास तर आपल्या गळ्यावर सुरी ठेव. पुढे तो गरुडासारखे पंख फुटून उडून जाणाऱ्या पैशाविषयी बोलतो, आणि व्यसनाच्या बायबलमधील सर्वांत जिवंत चित्रांपैकी एकाने संपतो: मार खाऊन जागा होणारा आणि पुन्हा प्याल्यासाठी हात पुढे करणारा दारुडा.

कथेत हे कुठे आहे: अजूनही तिसऱ्या अंकात — इस्राएलच्या कथेत — हा ‘ज्ञान्यांच्या वचनां’चा गाभा आहे. पहिल्या अर्ध्या भागात मिसरी ‘अमेनेमोपेची शिकवण’ याच्याशी जवळचे साम्य कायम राहते — शासकाची पंक्ती, उडून जाणारी संपत्ती, सीमेचा दगड. दुसरा अर्धा भाग जिव्हाळ्याने वैयक्तिक होतो — एक पिता आपल्या मुलाला विनवणी करतो. यावरून दिसते की ज्ञान हे सार्वजनिक जीवनासाठी आणि अंतर्यामी जीवनासाठी, दोन्हींसाठी एकत्र दिलेले प्रशिक्षण आहे.

हा अध्याय काय करतो: सत्ता, पैसा आणि सुख यांच्या दबावांसाठी तरुणाला तयार करणे, आणि दुर्बलांचे रक्षण करणे — हे सर्व परमेश्वराच्या भयावर आणि छाटली न जाणाऱ्या आशेवर आधारणे.

• 23:1–11 — शासकाच्या पंक्तीत तुझ्यापुढे काय ठेवले आहे त्याकडे लक्ष दे; त्याची पक्वान्ने फसवी असू शकतात. श्रीमंत होण्यासाठी स्वतःला शिणवू नकोस; संपत्तीला पंख फुटतात आणि ती गरुडासारखी उडून जाते. प्रत्येक घास मोजणाऱ्या कंजूष यजमानाबरोबर जेवू नकोस. मूर्खावर शब्द वाया घालवू नकोस. प्राचीन सीमा सरकवू नकोस किंवा अनाथांच्या शेतात घुसू नकोस, कारण त्यांचा उद्धारक बलवान आहे.
• 23:12–18 — शिक्षणाकडे आपले मन लाव. मुलाला शिस्त लावण्यात कसूर करू नकोस. मुलाचे हृदय शहाणे असते आणि त्याचे ओठ योग्य ते बोलतात तेव्हा आईवडील आनंदित होतात. पापी लोकांचा हेवा करू नकोस, तर परमेश्वराच्या भयात टिकून राहा; भविष्य नक्कीच आहे, आणि तुझी आशा छाटली जाणार नाही.
• 23:19–28 — दारूबाज किंवा खादाड लोकांत सामील होऊ नकोस, कारण त्यांचा शेवट दारिद्र्यात आणि चिंध्यांत होतो. ज्या पित्याने तुला जन्म दिला त्याचे ऐक, आणि तुझी आई म्हातारी झाली म्हणून तिला तुच्छ मानू नकोस. सत्य विकत घे आणि ते विकू नकोस. ‘माझ्या मुला, तुझे हृदय मला दे.’ वेश्या खोल खड्डा आहे; ती लुटारूसारखी दबा धरून बसते.
• 23:29–35 — कोणाला हायहाय, कोणाला दुःख, कोणाला भांडणे आणि लाल झालेले डोळे? जे द्राक्षारसावर रेंगाळत बसतात त्यांना. प्याल्यात चमकणाऱ्या त्याच्याकडे टक लावून पाहू नकोस, कारण शेवटी तो सापासारखा डसतो. पिणाऱ्याला विचित्र गोष्टी दिसतात आणि समुद्रात हेलकावे खाणाऱ्यासारखा तो झोकांड्या खातो; मार खाऊन, जखमी होऊनही त्याला काही जाणवत नाही, आणि जागे झाल्यावर त्याचा पहिला विचार असतो आणखी एक प्याला शोधण्याचा.

मुख्य वचन: नीतिसूत्रे 23:26  ·  मग काय: दारू पिण्याचे शेवटचे चित्र अस्वस्थ करण्याइतके आधुनिक आहे: नकार, जखमा, पुढच्या प्याल्याची तल्लफ. अनेक भारतीय कुटुंबांनी हे भोगले आहे. अध्यायाचे उत्तर केवळ इशारा नाही, तर एक नाते आहे — ‘तुझे हृदय मला दे’ — आणि भविष्य बंद झालेले नाही असे अभिवचन. सीमेचे दगड आणि अनाथ यांविषयीचे त्याचे शब्दही आठवण करून देतात की सामर्थ्यवान लोक आजही दुर्बलांच्या खुणा सरकवतात.